Bir eşyanın önünde bir insan ağlayabilir, yanındaki hiçbir şey hissetmeyebilir. Kutsal emanetler söz konusu olduğunda ikinci kişinin bunu söylemesi bile bazen tuhaf karşılanıyor. Neden? Herkesin aynı vitrinin önünde aynı duyguyu yaşaması mı gerekiyor? Ben bu eşyaların hikâyesini merak ediyorum. Kim sakladı, nereden getirdi, kaç kişinin elinden geçti? “Kutsal emanet” deyip geçince sanki hepsinin geçmişini biliyormuşuz gibi oluyor. Oysa her birinin ayrı bir yolculuğu var. Bir kılıç, bir örtü, bir yapı parçası, küçük bir testi… Aynı başlığın altında duruyorlar ama aynı tür eşya değiller.

Kutsal kabul edilen eşyaların geçmişini araştırmaya dair temsilî sahne.
Temsilî illüstrasyon: Kutsal kabul edilen eşyaların geçmişini araştırmaya dair temsilî sahne. Gerçek bir kişi, kurum veya olayı göstermiyor.

Mesela Döndü Çavdar’ın Dolmabahçe Sarayı’ndaki mukaddes emanetleri inceleyen çalışmasında 1907 tarihli bir sayım var: 237 eşya. Bunların arasında Kâbe’yle ilişkilendirilen yapı parçaları ve Altın Oluk’tan akan suyun saklandığı bir testi de bulunuyor. Açıkçası bu küçük testi ayrıntısı, gösterişli bir muhafazadan daha çok düşündürüyor. Bir insan o suyu getirip saklamaya değer bulmuş. O eşyanın içinde biraz da onu taşıyan insanın duygusu var. 1921’de koleksiyondan 62 eşya Topkapı Sarayı’na gönderilmiş. Bugün aynı yerde gördüğümüz nesneler geçmişte farklı yerlerdeymiş. Demek ki yalnızca vitrindeki etikete değil, eski sayım ve nakil kayıtlarına da bakılabiliyor. Bir eşyanın arkasındaki insanları ve yolculuğu böyle öğreniyoruz. Ama burada bir şeyi ayırmak istiyorum: Bir eşyanın tarihini sormak, ona saygı duyan kişiye hakaret etmek değil. “Kimin kullandığını nereden biliyoruz?” sorusunun cevabı “İnanıyorsan sormazsın” olmamalı. Bildiğimiz bir kayıt varsa okuyalım. Kaydın bittiği yerde anlatı başlıyorsa onu da görelim. Eşyanın geçmişini merak etmekten utanacak değiliz.

Dolmabahçe Sarayı’nın giriş kapısı.
Dolmabahçe Sarayı’nın giriş kapısı.
Topkapı Sarayı üçüncü avlu planı; emanetlerin bulunduğu bölüm de işaretli.
Topkapı Sarayı üçüncü avlu planı; emanetlerin bulunduğu bölüm de işaretli.
Kâbe kapısı için hazırlanmış tarihî perde.
Kâbe kapısı için hazırlanmış tarihî perde.

Bu ilgi yalnızca İslâm dünyasında yok. Metropolitan Museum’daki kol biçimli emanet muhafazasına bakın. Gümüş bir kol, kaldırılmış bir el; içindeki parçalar Aziz Fiacre’la ilişkilendiriliyor. Muhafaza 13. yüzyıla tarihleniyor, daha sonraki ekleri de var. Bir parçayı saklamak için yapılan kabın kendisi başlı başına sanat eseri olmuş. Fotoğrafını aşağıya bıraktım. Torino Kefeni ise bambaşka bir tartışma. Kumaşın üzerindeki insan görüntüsü nasıl oluştu? Örtü hangi dönemden? 1989’da yayımlanan radyokarbon çalışması incelenen örneği 1260–1390 arasına tarihlendiriyor. Daha sonra örneğin örtüyü temsil edip etmediği ve verilerin dağılımı tartışılıyor. 2019’daki ham veri incelemesiyle 2026’daki tekstil araştırmasını da kaynaklara koydum. Bu konunun ilginç tarafı, tartışmanın küçücük liflere kadar inmesi. Yalnızca “Ben inanıyorum” veya “Ben inanmıyorum” cümlelerinden oluşmuyor.

Kol biçimli emanet muhafazası, Fransa; 13. yüzyıl, 15. yüzyıl ekleriyle.
Kol biçimli emanet muhafazası, Fransa; 13. yüzyıl, 15. yüzyıl ekleriyle.

Bence bu eşyalar hakkında konuşurken hem duygulara hem sorulara yer var. Giden biri ne gördüğünü anlatabilir. Çok etkilenen de yazsın, hiçbir şey hissetmeyen de. Bir eşyanın kendisinden çok ona yüklenen anlamdan etkilenen olabilir. Ailesinin yıllardır anlattığı şeyi ilk kez karşısında gördüğü için ağlayan olabilir. Benim istemediğim, herkesin önceden belirlenmiş bir tepki vermesi. Saygının tek ölçüsü gözyaşı değil. Merakın da tek sonucu inkâr değil. Bu yerleri gezenler anlatırsa, katalogdaki eşyanın yanına ziyaretçinin hikâyesi de eklenmiş olur.

Fieschi Morgan Staurotheke: 9. yüzyıl başlarına tarihlenen Bizans emanet muhafazası.
Fieschi Morgan Staurotheke: 9. yüzyıl başlarına tarihlenen Bizans emanet muhafazası.
Bir emanet hakkında üç ayrı soru — açıklayıcı şema.
Bir emanet hakkında üç ayrı soru — açıklayıcı şema.

İlgili konular

Kaynaklar

Görsel kaynakları

Eklenen görsellerin kaynakları

  1. Dolmabahçe Sarayı’nın giriş kapısı. — Julian Lupyan · CC0.
  2. Topkapı Sarayı üçüncü avlu planı; emanetlerin bulunduğu bölüm de işaretli. — Gryffindor · Public domain.
  3. Kâbe kapısı için hazırlanmış tarihî perde. — Unknown, Egypt, 1903-1904 (Egypt) · Public domain.