Hinduizm hakkında ilk duyduğumuz şey çoğu zaman çok sayıda tanrısı olduğu. Sonra bir Hindu çıkıp ilahî gerçekliğin birliğinden söz ediyor. İlk cümleyle ikinci cümle birbirini bozuyor gibi geliyor. Asıl mesele, bizim tek bir kutuya koymaya çalıştığımız yerde birbirinden farklı geleneklerin bulunması.

Hinduizm’in tek kurucusu, herkesi yöneten tek merkezî kurumu ve bütün uygulamaları belirleyen yalnızca bir kitabı yok. Hindu American Foundation’ın temel kavramlar açıklaması da bunu birbiriyle ilişkili düşünce ve uygulama aileleri üzerinden anlatıyor. Bu nedenle bir tapınakta gördüğümüz uygulamayı bütün Hindu dünyasının eksiksiz özeti sayamıyoruz.

Birlik ve çokluk yan yana

Şiva ya da Vişnu çevresinde gelişen bağlılık gelenekleri var. Bazı felsefeler ilahî olanı bütün adların ötesindeki Brahman kavramıyla ele alıyor. Bazıları kişisel bir tanrıya bağlılığı merkeze koyuyor. Her Hindu’nun bütün tanrıları yalnızca aynı şeyin değişebilir resimleri saydığını söylemek de bu farklılıkları düzleştiriyor.

Harvard Pluralism Project’in birlik ve çokluk incelemesi, bir tapınakta merkezde belirli bir tanrı bulunurken başka kutsal figürlere ayrılmış alanların da bulunabildiğini gösteriyor. Birinin öne çıkması diğer bütün adların yok sayılması anlamına gelmeyebiliyor. Dışarıdan karmaşık görünen bu düzen, kendi geleneği içinde bir ilişki haritası oluşturuyor.

• Bhakti: Bağlılık ve sevgi üzerinden kurulan dinî yöneliş.
• Karma: Eylem ile sonuç arasındaki dinî ve ahlakî ilişki.
• Mokşa: Yeniden doğuş döngüsünden kurtuluşla ilişkili hedef.

Bu kavramların bütün okullarda birebir aynı açıklaması yok. Yine de bir insanın neden ibadet ettiğini, davranışlarına nasıl anlam verdiğini ve neyi kurtuluş saydığını konuşmak için yararlı başlangıçlar. Din burada yalnızca bir tanrı listesi olmaktan çıkıyor; yaşamın bütünüyle ilgili bir çerçeveye dönüşüyor.

Kutsal tasvirin karşısında ne yapılıyor?

Bir tapınak görüntüsünde çiçekleri, yiyecek sunularını ve ilahî figürün tasvirini görüyoruz. Dışarıdan yalnızca bir nesneye bakılıyor gibi durabilir; ibadeti yapan kişi içinse o tasvir, kutsalla ilişki kurulan bir odak. “Bu sadece taş” demek, nesnenin maddesini tarif ediyor ama inananın onunla kurduğu ilişkiyi açıklamıyor. O ilişkiyi anlamak için kişinin hangi gelenekten geldiğini sormak gerekiyor.

Harvard’ın incelemesinde kullanılan murti kelimesi bu nedenle önemli. Tanrısal tasvirleri konuşmak, bütün Hinduların her heykel hakkında aynı felsefî açıklamayı yaptığı anlamına gelmiyor. Kişisel bağlılık, aile geleneği ve bir düşünce okulunun öğretisi farklı düzeylerde buluşabiliyor. Bir ibadetin fotoğrafı bize hareketi gösteriyor; hareketin gerekçesinin tamamını değil.

Hinduizm’in tek kutsal kitabı yok derken, ortada okunacak metin olmadığı da söylenmiyor. Vedalar, Upanişadlar, Bhagavad Gita ve büyük destanlar gibi farklı türden metinler bulunuyor. Her biri aynı türde yazılmamış; şiir, felsefî konuşma ve anlatı farklı yollar açıyor. Bu yüzden bir metnin bir cümlesinden bütün Hindu gelenekleri adına konuşmak çok iddialı olur.

Bir başka karışıklık da Brahman ile Brahma adlarında çıkıyor. Brahman, birçok felsefî açıklamada nihai gerçeklikle ilgili kavram; Brahma ise ilahî bir figürün adı. Türkçe yazımlar birbirine yakın görünse de aynı kelime gibi kullanılmamalı. Bir harfin ötesinde, hangi şeyden söz ettiğimizi değiştiren bir ayrım bu.

Böyle bir çeşitlilikte ilk merak edilecek şey “Hangisi Hinduizm’in tamamını temsil ediyor?” sorusundan çok, o kişinin hangi geleneğin içinden konuştuğu olabilir. Divali’de yakılan lambaların farklı yerlerde farklı anlatıları hatırlatması da aynı çeşitliliğin daha görünür bir örneği.