Yere düşen bir böceği ezmeden dışarı çıkarmak küçük bir davranış gibi görünüyor. Peki zarar vermemek hayatın merkezine yerleşirse, ne yediğimizden ne kadar tükettiğimize kadar kaç karar değişir? Caynizm bu soruyu oldukça ciddiye alan dinlerden.

Ahimsa, zarar vermeme ve şiddetsizlik ilkesi. Burada yalnızca insanları incitmemekle sınırlı değil; diğer canlıların yaşamı da ahlakî dikkatin içinde. JAINA’nın geleneği tanıtan metni, kişinin kendi hayatıyla başka yaşamlar arasındaki bağı bu çerçevede kuruyor. Vejetaryenlik ve küçük canlılara yönelik özen bu anlayışın görünür örnekleri.

Üç ilke, birbirine bağlı üç soru

• Ahimsa: Davranışım başka bir canlıya ne yapıyor?
• Anekantavada: Bir meseleye dair bakışım her şeyi kapsıyor mu?
• Aparigraha: Sahip olma ve biriktirme isteğimin sınırı ne?

Bu ilkeleri yan yana koyunca yalnızca başkasına vurmadığı için iyi sayılan bir insan resmi çıkmıyor. Neye tutunduğu, nasıl düşündüğü ve tüketiminin sonuçları da gündeme geliyor. Bugün ekoloji başlığında konuştuğumuz bazı soruların bir dinî gelenekte çok daha eski ve farklı bir dili var.

Bir de Cayn keşişlerin bazı uygulamalarıyla bütün Caynların günlük hayatını aynı sanmamak gerekiyor. İnternette görülen ağız örtüsü ya da yeri gözeterek yürüme görüntüsü, herkesin her an aynı biçimde yaşadığı anlamına gelmiyor. Manastır disipliniyle aile ve iş hayatı içindeki bağlılık düzeyleri farklı. Ahimsa üzerine tarihsel çalışma da ilkenin yalnızca dış davranış değil, ruhun kurtuluşuyla ilişkili bir mesele olarak ele alındığını gösteriyor.

Bu bakışın ilginç tarafı şu: Niyetim iyi demek tek başına hesabı kapatmıyor; yaptığım şeyin canlılar üzerindeki etkisi de önem kazanıyor. Yalnızca büyük kararlar değil, alışveriş ve yemek gibi sıradan görünen işler de düşünmenin parçası oluyor. Budizm’deki acı ve tutunma başlığıyla bazı ortak kelimeler bulabiliriz; ama Caynizmi Budizm’in daha katı bir çeşidi saymak, iki ayrı geleneği birbirine karıştırır.