Yaşlanmak, hastalanmak, sevdiğini kaybetmek. Bunların hiçbirini yalnızca yeterince zengin ya da güçlü olarak ortadan kaldıramıyoruz. Buda’nın hayatını anlatan geleneklerde arayışı başlatan düğüm bu: İnsan, elindekiler iyi görünürken bile neden güvende ve tamamlanmış hissedemiyor?

Siddhartha Gautama, Budist geleneğin tarihsel Buda’sı olarak anılıyor. Saray hayatı, dışarıdaki acıyla karşılaşma, evden ayrılma ve uyanış anlatısı zaman içinde dinî hayatın güçlü bir parçası olmuş. Bu hayat hikâyesini bir günlüğün doğrudan kaydı gibi değil, geleneğin kendi kutsal anlatılarıyla birlikte okumak gerekiyor. Pali kanonundan derlenen hayat metinleri arayışın nasıl anlatıldığını görmek için iyi bir başlangıç.

Ne zevke gömülmek ne bedene eziyet

Orta yol düşüncesi, sınırsız haz arayışıyla kendine ağır eziyet etme uçlarının dışına çıkıyor. Bunun karşılığı yalnızca “her şeyden biraz yap” ölçülülüğü değil. Görüşten davranışa ve zihnin eğitimine uzanan bir yol var. Dört Yüce Hakikat ve Sekiz Katlı Yol bu çerçevenin temel anlatımlarından.

1. Hayatta dukkha var: yalnızca fiziksel ağrı değil, geçici şeylere tutunmanın tatminsizliği de bu kelimenin içinde.
2. Bu sıkıntının ortaya çıkışında arzu ve tutunmanın rolü bulunuyor.
3. Onun sona ermesi mümkün görülüyor.
4. Bu sona erişe götüren bir uygulama yolu tarif ediliyor.

Budizm’i bir karamsarlık bildirisi gibi okumak bu nedenle eksik. Hastalığı adlandırmak, iyileşmenin imkânsız olduğunu söylemek değil. Öğreti de meseleyi yalnızca teşhis etmekle bırakmıyor; nasıl konuşulduğuna, nasıl geçinildiğine ve dikkatin nasıl kullanıldığına kadar uzanıyor.

Yolun içinde gündelik işler de var

Sekiz Katlı Yol denince akla yalnızca meditasyon gelebiliyor. Oysa konuşma, davranış ve geçim biçimi de bu yolun içinde. İnsan günün bir bölümünde sakin oturup geri kalanında başkalarını incitiyorsa, zihnin eğitimiyle hayatı arasında kopukluk oluşuyor. Öğretinin yalnızca minderin üzerinde sürdüğü düşüncesi bu nedenle yetmiyor.

Dukkha kelimesini de “hayatta hiçbir güzel şey yok” diye anlamak gerekmiyor. Sevdiğimiz bir şeyin değişebilir olması, ona sonsuza kadar aynı kalacakmış gibi tutunmamızla birleşince başka bir gerilim doğuruyor. Güzel bir an yaşanabiliyor; sorun, onu sabitlemek ve kaybetmemeyi garanti etmek istediğimizde beliriyor. Budist öğretinin arzuya yönelttiği dikkat, basitçe hiçbir şeyden hoşlanmama çağrısı değil.

Bu ayrım, Buda heykelinin sakin yüzüne bakışı da değiştiriyor. Heykelde bir yüz ifadesi görüyoruz; metinlerde ise o ifadeye eşlik eden çok daha kapsamlı bir yaşam disiplini var. Öğretiyi yalnızca huzurlu dekor olarak kullanınca, kişinin kendi alışkanlıklarıyla yüzleşmesini isteyen tarafı kayboluyor.

Budist gelenekler aynı sorulara farklı vurgu ve uygulamalarla yaklaşıyor. Kimi yerde manastır ve keşişler daha görünürken, kimi topluluklarda aile hayatı içindeki dinî pratikleri daha çok fark ediyoruz. Bir Budist ülkede gördüğümüz tek törenden bütün Budizm’i çıkarmaya çalışmamak, bu dünyaya daha geniş bakmayı sağlıyor.

Öte yandan Budizm’in tamamını günümüzdeki birkaç rahatlama egzersizine indirgemek de olmuyor. İbadet, keşişlik, topluluk, yeniden doğuş ve farklı kutsal varlık anlayışlarıyla yaşayan büyük dinî gelenekler var. Her Budist aynı okula bağlı değil. Nirvana denince ne kastedildiği sorusu da o çeşitliliğin içinde konuşulmalı. Yalnızca dingin görünen bir heykel, bütün bu arayışın yerini tutmuyor.