Güzel bir tatilden dönene “nirvanaya ermişsin” deniyor. Zihnini biraz dinlendirene de aynı kelimeyi kullanıyoruz. Gündelik dilde hoş bir zirve hissi olmuş. Fakat Budizm içindeki anlamı, iyi bir gün geçirmekten epey farklı.

Nirvana, Pali metinlerinde nibbana adıyla da geçen kurtuluş hedefi. Hırs, nefret ve yanılgının sona ermesiyle ilişkili anlatılıyor. Yani geçici bir düşüncesizlik anından çok, insanı sıkıntıya ve yeniden tutunmaya sürükleyen bağın çözülmesi söz konusu. Buddhist Publication Society’nin metin derlemesinde bu üç kökün günlük hayatta nasıl yıkıcı davranışlarla ilişkilendirildiği de görülebiliyor.

Buradaki farkı bir örnekle düşünelim. Bir insan bir akşam sakin oturabilir; ertesi sabah küçücük bir eleştiri karşısında öfkesi yine bütün günü ele geçirebilir. Sakin geçirilen akşam değersiz değil, ama kalıcı dönüşümle aynı şey de değil. Nirvana kelimesini yalnızca hoş bir duyguya yapıştırmak, öğretinin insandan istediği değişimi küçültüyor.

Bir yerin adı gibi düşününce zorlaşıyor

Nirvana’yı ölümden sonra gidilecek çok güzel bir tatil bölgesi gibi hayal etmek de kavramı daraltıyor. Budist metinlerin dili bazen alıştığımız yer ve nesne tariflerinin dışına çıkıyor. Udana 8.3 doğmuş ve kurulmuş olanın ötesindeki kurtuluşa işaret ediyor. Bu ifadeyi bir fizik tarifine çevirmeden, metnin hangi bağı çözmeye çalıştığını takip etmek daha anlamlı.

• Rahatlamak: Gün içinde yaşanabilen, geçici bir hâl.
• Zihni eğitmek: Dikkat, davranış ve kavrayış üzerinde çalışmak.
• Kurtuluş hedefi: Bu çalışmanın Budist öğretide yöneldiği daha kapsamlı dönüşüm.

Bu üçü birbirinden kopuk değil; ama aynı şey de değiller. Meditasyon fotoğrafındaki insanın yüzüne bakarak hangi aşamada olduğunu bilemeyiz. Gelenek içindeki yollar ve açıklamalar da farklılaşabiliyor. Dolayısıyla başkasının inancını tek bir kelimelik mutluluk vaadine çevirmemek lazım.

Buda’nın acı ve tutunma üzerine kurduğu soru burada devam ediyor. Hayatın her istediğimizi vermesini beklemekle, istediğimiz şeylere nasıl bağlandığımızı görmek arasında bir fark var. Nirvana’yı ilginç yapan da biraz bu: Dünyanın bize sürekli uygun hâle gelmesini istemek yerine, o bitmeyen talebin köküne gidiyor.