Bu kartta delik var, ötekinde yok. Bir iplik kalkıyor, diğeri yerinde kalıyor. Sonra kumaşın üzerinde desen beliriyor. Bilgisayar tarihine yalnızca ekranlardan başlarsak dokuma tezgâhlarının bu hikâyedeki yerini kaçırıyoruz.

Jacquard sistemi, deseni ustanın her seferinde tek tek vereceği kararlardan çıkarıp kart dizisine taşıyor. Kartlar hangi çözgü ipliklerinin seçileceğini yönetiyor; mekik ve dokumanın geri kalanı bu seçime göre ilerliyor. Desenin bilgisi artık başka bir tezgâhta yeniden kullanılabilecek fiziksel bir nesneye dönüşmüş durumda. National Museums Scotland’ın tezgâh anlatısı, hesaplama ile dokuma arasındaki bağlantıyı bunun üzerinden kuruyor.

Kartın yaptığı ve yapmadığı

Tezgâh genel amaçlı bilgisayar değil. Bir kart dizisi takınca istediğiniz matematik problemini çözmüyor. Ama makinenin işleyişini değiştirilebilir bir talimat dizisiyle yönetmek fikri burada çok görünür. Kartı değiştirmek, makinenin bütün gövdesini yeniden yapmak anlamına gelmiyor.

• Desen ile makinenin fiziksel gövdesi kısmen ayrılıyor.
• Aynı kart dizisiyle desen tekrar üretilebiliyor.
• Yanlış kart, dokuma boyunca tekrar eden bir hataya dönüşebiliyor.

Bu son madde pek romantik değil ama asıl bilgisayar benzerliği orada da var: Talimatı hızla tekrarlayan sistem, hatalı talimatı da sadakatle tekrarlıyor. Otomasyon, verdiğiniz bilgiyi otomatik olarak doğru yapmıyor.

Jacquard’ın öncesinde de dokuma otomasyonu üzerine çalışanlar vardı. İsminin bütün tarihi tek başına temsil etmesi, atölyelerde biriken bilgiyi görünmez kılmamalı. Sonra Babbage, kart fikrini hesaplama tasarımlarına taşıyacak; Lovelace ise makinenin sayılar dışında neyi temsil edebileceği üzerine düşünecekti. Kumaş üzerindeki çiçekten sayı tablosuna uzanan yol, ilk bakışta sanıldığından kısa.

Kartın üzerindeki bir deliğe tek başına bakınca bütün deseni göremiyorsunuz. Desen, kartların sırasıyla ve tezgâhın onları yorumlama biçimiyle ortaya çıkıyor. Bu, depolanan bilgi ile onu işleyen mekanizma arasındaki ilişkiyi çok somutlaştırıyor. Aynı kartı, ne yapacağını bilmeyen rastgele bir makinenin önüne koymak işe yaramıyor; bir okuma düzeni gerekiyor.

Üretimdeki gerilim de burada. Karmaşık desenin tekrarını kolaylaştırmak ustalığın değerini azaltabilir, işin bazı bölümlerini dönüştürebilir veya farklı beceriler gerektirebilir. Otomasyon tarihi yalnızca mucidin başarısı olarak okunduğunda, tezgâhın başındaki insanın günlük işi görünmüyor. Bu başlıkta kart fotoğrafını makine kadar önemli bulmamın nedeni o: Tasarım kararı, somut bir iş sırasına çevriliyor.