Ada Lovelace’ı yalnızca “ilk programcı” diye anınca, asıl şaşırtıcı düşüncesi arada kaynıyor: Makine sayıları işleyebilir; ama o sayılar yalnızca miktarları temsil etmek zorunda mı?

1843’te Luigi Menabrea’nın Babbage’ın Analitik Makinesi üzerine metnini çeviriyor ve kendi notlarını ekliyor. Bernoulli sayıları için hazırlanan işlem çizelgesi meşhur. Fakat daha geniş fikir şu: İlişkiler uygun biçimde sembollere aktarılırsa, makinenin işlediği şey müzikteki ilişkiler de olabilir. Ortada bugünkü anlamda ses yazılımı yok; henüz tamamlanmamış bir hesap makinesinin olası kullanım alanını genişleten bir düşünce var.

Burada iki kestirme anlatı da can sıkıcı. Biri bütün hesaplama tarihini tek kişinin omzuna koyuyor. Diğeri Babbage’la çalışmış olmasını, Lovelace’ın fikren hiçbir şey katmadığı sonucuna çeviriyor. Çeviri, yazışma, notlar ve ortak çalışmanın kendisi daha ilginç. Oxford’un yazma ve tasarım seçkisinde iki ismin malzemelerini birlikte görmek mümkün.

• İşlem adımlarının sırası açıkça temsil ediliyor.
• Ara sonuçların tekrar kullanılması düşünülüyor.
• Sayı işlemek ile sayıyla temsil edilen ilişkiyi işlemek arasındaki ayrım tartışılıyor.

Lovelace’ın makinenin kendi kendine her şeyi icat edemeyeceğine dair değerlendirmesi de bugünün yapay zekâ konuşmalarında sıkça dolaşıyor. Bunu tek satırlık bir “AI’yı önceden bildi” kehanetine çevirmek yerine, insanın kurduğu işlemlerle makinenin ürettiği sonuç arasındaki soruyu görmek daha verimli.

Dokuma kartlarını düşünün: Tezgâh kartın talimatını izliyor ama ortaya çıkan desen, tek bir kartın görünüşünden çok daha karmaşık. Lovelace’ın bakışı da makinenin metaline takılıp kalmıyor. Yapının hangi ilişkileri taşıyabileceğiyle uğraşıyor. Bir icat tarihi başlığında bu kadar soyut görünen bir ayrıntının yer alması tam da bundan.

İşlem çizelgesini bir süs gibi görmek yerine sütunlara bakınca konu daha elle tutulur oluyor. Hangi değerin nerede tutulacağı, hangi işlemin hangi sırada yapılacağı ve sonucun sonraki adımda nasıl kullanılacağı temsil ediliyor. Modern bir programlama dilinin söz dizimine benzememesi, bu düzenleme sorusunu önemsiz yapmıyor.

“İlk programcı” unvanı üzerine tarihçiler arasında ayrıntılı tartışmalar var; Babbage’ın daha önceki işlem taslakları ve ikisinin işbirliği de konuşuluyor. Fakat yalnızca unvanı kazandırıp kaybettirmekle uğraşırsak metindeki daha büyük bakışı kaçırıyoruz. Makineyi yapılacak hesap listesiyle sınırlamayan bir düşünce var. Bir nesnenin gerçek etkisi bazen kendi döneminde çalıştırdığı işlerden değil, başkalarının neyi mümkün sayacağını değiştirmesinden doğuyor.