Buharla dönen bir küre var ama etrafında buhar fabrikaları yok. Heron’un aeolipile’sine bakınca insanın aklına hemen şu geliyor: Madem bu ilkeyi biliyorlardı, sanayi devrimi niye antik çağda başlamadı? Güzel soru; fakat arada birkaç parçalık değil, koca bir üretim dünyası kadar mesafe bulunuyor.

Heron’un Pneumatica eserinde anlatılan düzende ısıtılan sudan gelen buhar küreye ulaşıyor ve bükülmüş çıkışlardan dışarı atılıyor. Çıkışlar karşılıklı bir dönme etkisi yaratıyor. Küre hareket ediyor; basıncın hareket üretebildiği gözle görülüyor. Bu, her ayrıntısıyla modern bir pistonlu makinenin elde edildiği anlamına gelmiyor. Hareketi yük altında işe çevirmek ayrı bir mesele.

Dönen şeyden çalışan sisteme

• Buharı güvenilir biçimde tutacak kazan ve bağlantılar gerekiyor.
• Üretilen hareketin bir pompaya, mile veya başka yüke aktarılması gerekiyor.
• Yakıt, sızdırmazlık, bakım ve imalat maliyetinin işe değmesi gerekiyor.

Bu yüzden “köle vardı, makineye ihtiyaç duymadılar” açıklaması tek başına çok kolaycı geliyor. Bir nesnenin çizimini görmek, onu güçlü ve ekonomik bir motora dönüştürecek bütün koşulların bulunduğunu göstermiyor. Üstelik elimizdeki resimlerin çoğu çok sonraki baskılardan ya da müze rekonstrüksiyonlarından. Fotoğraftaki parlak metal küreyi antik atölyeden yeni çıkmış orijinal parça sanmayalım.

Heron’un başka düzeneklerinde de aynı merak var: hava ve suyla görünmeyen bir etkinin görünür harekete çevrilmesi. Otomatik kapı tasarımları, kuş sesini taklit eden düzenekler, sıvı akışını yöneten araçlar… Bunlar bize eski insanların mekanikten anlamadığını değil, farklı amaçlara yönelen bir mekanik bilgisi bulunduğunu anlatıyor.

Watt’ın ayrı yoğuşturucusuna geçince fark daha iyi görülüyor. Orada yalnızca bir hareket elde edilmiyor; zaten kullanılan makinenin yakıt derdi çözülüyor. Bazen dünyayı değiştiren şey yepyeni bir doğa olayı bulmak değil, bilinen etkinin her gün çalışabilecek hâle gelmesi.

Antik bir tasarımda bugün tanıdığımız ilkeyi bulmak heyecanlı. Ama geriye doğru bakınca sonucun kaçınılmaz olduğunu sanabiliyoruz. Küreyi gören herkesin aklına bir sonraki adım olarak lokomotif gelmek zorunda değildi. Hangi işe ihtiyaç duyulduğu, hangi metalin üretilebildiği ve işin maliyeti tasarımı yönlendirir. Tarihi ilginç yapan da insanların geleceği bilmeden karar vermesi.