Bilimkurgu ışınını beklerken karşımıza küçük bir yakut kristali ve onu çevreleyen flaş geliyor. Maiman’ın ilk çalışan lazeri bu yüzden güzel: Sonradan üstüne yüklenen dev gelecek görüntüsüne hiç benzemeyen, belirli bir fizik problemini çözen masa üstü bir düzenek.

Theodore Maiman, 16 Mayıs 1960’ta kısa süreli lazer darbeleri elde ediyor. Yakut kristalindeki uygun merkezler ışıkla uyarılıyor; düzenekte ışığın güçlenebileceği koşullar oluşturuluyor. Sonuç sıradan bir lambanın ışığını mercekle daraltmak değil. Uyarılmış yayım ve optik geri besleme, ışığın üretim biçimini değiştiriyor.

APS’nin tarih yazısında özellikle belirtilen ayrıntı şu: İlk sonuç sürekli ve çok güçlü bir kesintisiz ışın değil, kısa bir darbe. “İlk lazer” deyince bugünün endüstriyel kesim makinesini geriye doğru hayal etmemek gerekiyor. İlk aygıtın başarısı, temel etkinin çalışır bir düzende gösterilmesi.

• Enerji, etkin malzemeye aktarılıyor.
• Uygun koşullarda ışık yayımı güçlendiriliyor.
• Ayna düzeni ve optik yapı, çıkan ışığın niteliğini belirliyor.

Sonraki lazerlerin malzemesi, dalga boyu, gücü ve çalışma biçimi çok farklı olabiliyor. Barkod okuyucusuyla metal kesen sistemi aynı “kırmızı ışık” diye düşünmek bu çeşitliliği saklıyor. Hatta lazer ışığının görünür olması da şart değil.

İlk aygıtın fotoğrafı ile kullanım alanlarını birlikte koymak istememin nedeni bu. Çoğu icatta gelecekteki işlevler tasarımın üstünde yazmıyor. Market kasasındaki tarama gibi sıradan görünen bir işte optik teknolojinin rolü sonradan gündelik hayatın içine yerleşiyor. Bir zamanların olağanüstü laboratuvar sonucu, fark etmeden yanından geçtiğimiz bir parçaya dönüşebiliyor.

Kristalin fotoğrafta pembe görünmesi, çıkan bütün ışığın gördüğümüz yüzey rengiyle açıklanacağı anlamına gelmiyor. Etkin malzemenin yapısı ile hangi geçişin güçlendirildiği önemli. Aynı “lazer” adı altında çok farklı aygıtların bulunması bundan. Teknolojinin ismi bir çalışma ilkesini anlatıyor; tek bir malzemeyi veya uygulamayı değil.