Bir insan konuşuyor, odadan çıkıyor; sesi biraz sonra aynı odada yeniden duyuluyor. Bugün telefonda en önemsiz sesli mesajı silerken bile düşünmediğimiz bu durum, 19. yüzyılda başlı başına tuhaf bir makine fikriydi. Ses, söyleyen kişiden ayrılabilecek bir şeye dönüşüyordu.

Edison’un 1877 fonografında diyaframın titreşimi bir uç aracılığıyla dönen yüzeye iz bırakıyor. Aynı iz mekanik olarak takip edildiğinde titreşim yeniden üretiliyor. İlk kalay folyo düzeneklerinden sonraki mum silindirlere geçişi tek cihaz gibi düşünmeyelim; kayıt malzemesi, dayanıklılık ve çoğaltma işi sürekli değişiyor.

Bir de Edison’dan önce sesi kaydetmiş olan Édouard-Léon Scott de Martinville var. NPS’nin arşiv incelemesi burada önemli bir ayrım yapıyor: Scott sesi görünür çizgilere kaydediyordu; düzeneği bunları geri dinletmek için tasarlanmamıştı. Edison’un fonografının çarpıcılığı, kaydı tekrar sese dönüştürmesindeydi. “İlk ses kaydı” ve “kaydedip çalan cihaz” aynı cümle değil.

• Diyafram havadaki basınç değişimini mekanik harekete çeviriyor.
• Uç, hareketi dönen yüzeyde iz hâline getiriyor.
• Geri çalmada yüzeydeki iz yeniden titreşim oluşturuyor.

Kulağa kolay geliyor ama yüzeyi ne kadar düzgün döndüreceksiniz? İzi tekrar okurken ne kadar aşındıracaksınız? Kaydı başkasına nasıl göndereceksiniz? Bugün dosya kopyalayarak yaptığımız işin o dönemde malzemenin üstünde fiziksel bir karşılığı var. Aynı performansı tekrar tekrar yapmak ile tek performansın çoğaltılması farklı ekonomik dünyalar açıyor.

Fonografın geleceğini yalnızca müzik üzerinden düşünmek de eksik. Dikte, dil çalışması, aile sesi, konuşma kaydı… İnsanlar bir sesin ne için saklanabileceğini henüz birlikte öğreniyordu. Makine, zamanı durdurmadı ama geçmişte söylenmiş bir cümleyi şimdiye taşıdı. Korku hikâyelerindeki “boş odadan gelen ses” hissinin teknolojik karşılığı biraz da burada.

Kayıt dönme hızına da bağlı. Yüzey farklı hızda ilerlerse aynı iz farklı sürede okunur; sesin yüksekliği ve konuşmanın ritmi değişir. Bir sesi saklamak, yalnızca iz bırakmak değil, onu geri okuyacak koşulları da saklamak demek. Bugün eski dosya biçimini açacak program ararken yaşadığımız sorunun daha mekanik bir hâli.