New Mexico’daki İbranice yazıt

25 Ekim 2026

0 kez

Bir yazıyı okuyabilmek, ne zaman yazıldığını bildiğimiz anlamına gelmiyor. Los Lunas kayasında beni çeken tam olarak bu. New Mexico’da bir kaya yüzeyi, üzerinde On Emir’in kısaltılmış biçimi olarak okunan satırlar var. Harfler antik biçimlere benziyor. Şimdi asıl soru başlıyor: O biçimleri eski çağda kullanan biri mi kazıdı, yoksa daha sonraki bir kişi eski yazıyı bilerek mi seçti? İki ihtimalde de önümüzde aynı fotoğraf duruyor.

Yer, Albuquerque’nin güneyindeki Los Lunas yakınlarında Hidden Mountain diye anılan çevre. Taş, mezardan çıkarılmış ve çevresindeki eşyalarla birlikte tarihlenmiş bir buluntu değil. Bu yüzden “eski harf = eski tarih” eşitliği bütün yükü taşımak zorunda kalıyor. Keşfin 19. yüzyıla uzandığı yönündeki anlatılar da önemli, ama her anlatının gerçekten ne zaman kayda girdiğini izlemek gerekiyor. Sonradan verilmiş bir hatıranın içinde geçen eski tarih, o tarihte çekilmiş fotoğrafla aynı tür delil değil. İlk haber, eski fotoğraf ve yazıyı kimin ne zaman gördüğü burada birbiriyle yarışıyor.

Antik kökeni savunan Jeff A. Benner’in sayfasını özellikle ekledim; tartışmayı yalnızca karşı çıkanların ağzından okumayalım. Benner metni ve harf biçimlerini eski İbraniceyle karşılaştırıyor, keşif anlatısının eskiliğine ağırlık veriyor. Fakat karşılaştırılan yazı sisteminin kullanıldığı dönemle Los Lunas taşındaki çizgilerin kazındığı dönem aynı işlemle ölçülmüyor. Eski bir alfabeyi bilen sonraki bir kişi ihtimalini dışlamak için başka bağlar lazım. Bana göre araştırmanın en ilginç bölümü, o bağların hangi nesne veya kayıttan kurulabileceği.

Thomas F. McDaniel’in çalışması ise tartışmayı daha da ilginçleştiriyor. Kendisi taşı 1983’te yerinde incelediğini anlatıyor. Harfleri, özellikle Qoph biçimini karşılaştırıyor; fakat herkesle aynı tarihe varmıyor. Metnin İspanyol sömürge döneminde inancını gizleyen Yahudilerle bağlantılı olabileceğini öneriyor. Bu öneri de bir yerleşimin bulunduğu ve kimliğinin kesinleştiği kazı sonucu değil, yazıyı açıklamak için geliştirilmiş bir senaryo. Yine de “Ya Süleyman dönemi ya dün yapılmış şaka” gibi dar bir ikiliğin dışına çıkarıyor. Aynı kaya üzerinde çalışanlar bile benzerlikleri başka tarih aralıklarına yerleştirebiliyor.

Yazım hataları ve satır düzeni de öylesine ayrıntı değil. Bellekten yazan biri, bir örnekten kopyalayan biri ve bilmediği harfleri taklit eden biri farklı tür hatalar yapabilir. Tabii bir yanlışı görünce yazarın zihnini okumuş olmuyoruz. Fotoğrafta göze benzeyen bir işaretin, iyi ışıkta başka türlü görünmesi de mümkün. Harf karşılaştırmasının yanına kayayı ve yüzeyin farklı fotoğraflarını bu yüzden koydum. Kayaya sonradan yapılan müdahaleler, çizgileri temizleme girişimleri ve aşınma, bakmak istediğimiz şeyin kendisini de değiştirebiliyor.

Amerika’ya Kolomb’dan önce ulaşılmış olabilecek yolları tartışmak isterim. Fakat bunun için tek bir taşı, taşıyabileceğinden daha büyük bir tarih kitabına çevirmek istemiyorum. Eğer çok eskiyse kim, hangi yolculukta, neden bu metni burada bırakmıştı? Daha geçse neden bu alfabe seçilmişti? İkinci sorunun cevabı da değersiz değil. Bu başlıktaki iki farklı araştırmacıyı yan yana okumak, yalnızca “tarih yeniden yazılıyor” manşetini tekrar etmekten daha çok kapı açıyor.