Bir kitabın sayfaları önünüzde açık, çizimleri seçilebiliyor, satırları tek tek incelenebiliyor; fakat metnin ne söylediği üzerinde uzlaşılmış bir okuma yok. Voynich kitabının merakı buradan geliyor. Gizem, eserin saklı olmasından değil, görünen işaretlerle anlam arasında güvenilir bir köprü kurulamamasından doğuyor.

Yale Üniversitesi Beinecke Kütüphanesi’nde MS 408 numarasıyla korunan el yazmasının yazarı ve yazı sistemi belirlenmiş değil. “Voynich” adı da metinde yazan bir yazar isminden gelmiyor: Eseri 1912’de satın alan kitapçı Wilfrid Voynich’in adıyla tanınıyor. Bir şeyin adının konmuş olması, kökeninin çözüldüğü anlamına gelmiyor.

Çizimler ipucu mu, yanlış yönlendirme mi?

Sayfalardaki bitkiler, dairesel gök çizimleri, havuz benzeri alanlarda insan figürleri ve kapları andıran şekiller, araştırmacılara bir başlangıç noktası sunuyor. Ancak çizimlerin çağrıştırdığı konu ile metnin gerçekten anlattığı konu aynı şey olmayabilir. Bir bitki resmi görmek, yanındaki satırın o bitkinin adı veya tedavi tarifi olduğunu tek başına kanıtlamaz.

Karbon testi neyi tarihlendirdi?

Arizona Üniversitesi ekibinin parşömen örnekleri üzerinde yaptığı radyokarbon çalışması, malzemeyi 15. yüzyılın başlarına yerleştiriyor. Çoğu kaynakta verilen aralık 1404–1438. Buradaki kritik ayrım, testin üzerine yazı yazılan hayvansal malzemeyi tarihlendirmesi. Sonucun doğrudan metnin yazıldığı günü, dili veya yazarını ortaya çıkardığı söylenemez.

Mürekkep ve pigmentlerin kimyasal incelemesi ise başka bir soruya bakıyor: Kullanılan malzemeler neyle uyumlu? Yale bu inceleme raporunu da erişime açıyor. Tarihleme ile dil çözümünü bir araya getirip “kitabın bütün gizemi çözüldü” sonucuna gitmek, iki farklı araştırmayı birbirine karıştırmak olur.

Bir şifre mi, bilinmeyen dil mi, başka bir üretim yöntemi mi?

Metnin bir dili şifrelediği, kısaltmalar kullandığı, özel bir yazı sistemiyle oluşturulduğu veya anlamlı dil izlenimi veren bir yöntemle üretildiği gibi farklı açıklamalar tartışılıyor. Bunların her biri farklı şeyler öngörür. Bir şifre önerisi aynı kurallarla yeni satırları okuyabilmeli; dil önerisi tutarlı sözcük ve dil bilgisi ilişkileri gösterebilmeli. Bir üretim modeli de metindeki düzenleri yalnızca seçtiği örneklerde değil, daha geniş bölümlerde açıklayabilmeli.

“Bu şekil şu harfe benziyor” gözlemi araştırma için başlangıç olabilir. Fakat benzerlikten çeviriye geçmek için daha fazlası gerekir. Okuma, resme bakarak tahmin edilen birkaç sözcükten oluşuyorsa, yöntemin metni çözdüğünü mü yoksa resme uygun bir yorum ürettiğini mi ayırt etmek zorlaşır.

Stephen Bax’ın yaklaşımı neden ilgi çekmişti?

Dilbilimci Stephen Bax, 2014’te yayımladığı çalışmasını “önerilen kısmi çözüm” olarak adlandırdı. Bütün metni kapsayan bir teoriyle başlamak yerine, çizimlerden hareketle olası özel adları ve küçük işaret gruplarını incelemeyi öneriyordu. Buradaki fikir, sınırlı eşleştirmelerden ses değerleri elde edip daha geniş bir okumaya doğru ilerlemekti. Bax’ın kendi metnindeki geçicilik vurgusu önemli: Bir araştırma önerisini “kitap tamamen çözüldü” başlığına dönüştürmek, araştırmacının söylediğinden daha ileri bir iddia üretir.

Bu yaklaşımın sınanabileceği yer de açık: Başlangıçta seçilen çizimlerin kimliği değişirse önerilen okumalar ne kadar ayakta kalır? Elde edilen işaret değerleri, ilk tahminleri üretmekte kullanılmamış başka bir sayfada işe yarar mı? Böyle sorular bir araştırmayı küçümsemez; onu başkalarının da deneyebileceği bir yönteme dönüştürür.

“Voynich çözüldü” haberini nasıl kontrol edebiliriz?

Önce haberden asıl çalışmaya gidin. Hangi sayfalar okunmuş? Harf karşılıkları ve işlem adımları açıklanmış mı? Aynı işarete ihtiyaç oldukça farklı değerler mi veriliyor? Yöntemi bilen başka biri, yazarın seçmediği bir sayfada da benzer sonuca ulaşabiliyor mu? İyi bir çözüm iddiası, yeni metinlerde sınanabilen bir yöntem sunmalıdır.

Yapay zekânın akıcı bir çeviri üretmesi de tek başına çözüm değildir. Anlamı bilinmeyen işaretlerden üretilen metnin hangi işlemle doğrulandığı sorulmalı. Okunabilir bir hikâye üretmek ile el yazmasının ne dediğini bulmak farklı başarı ölçüleridir. Bugün araştırmaya değer olan, iddiaları başlıklarından değil bu sınanabilir ayrıntılarından karşılaştırmak.

Kitabı kendiniz incelemek için

Yale’in dijital koleksiyonunda sayfaları büyüterek incelemek mümkün. Bir sayfadan başlayıp tekrarlanan işaretleri, çizimin yanındaki metni ve başka sayfalardaki benzerlikleri not edebilirsiniz. Sayfa veya folyo numarasını kaydetmek önemli: “Kitapta böyle bir resim var” yerine belirli bir kayda işaret etmek, tartışmayı başkalarının da inceleyebileceği hâle getirir.

Bir metnin okunamamasıyla geleceğe saklanan bir metnin zamanla okunamaz hâle gelmesi farklı sorunlar. Bu ikinci sorunun izini Kıyamet Kütüphanesi yazısında sürdürebilirsiniz. Voynich’in açık kalan sorusu ise hâlâ daha kişisel: Bu satırları hazırlayan kişi, karşısında nasıl bir okur hayal ediyordu?

Kaynaklar ve araştırma bağlantıları

• Yale Beinecke: Voynich el yazması, tarihçe ve dijital erişim
• Yale: El yazmasının dijital kopyası
• Arizona Üniversitesi araştırma duyurusu: Parşömenin yaşının belirlenmesi (2011)
• Yale: Mürekkep ve pigment analiz raporu
• Stephen Bax (2014): A proposed partial decoding of the Voynich script

İçerik güncellemesi: 24 Ekim 2026.

Konuyla ilgili görseller

Voynich’in içinden: 24 sayfalık görsel seçki

Çizimlerin ayrıntıları, sayfalar yan yana incelendiğinde daha iyi seçiliyor. Aşağıdaki taramalar Yale’in Beinecke MS 408 kaydından alındı. Sayfa işaretlerinde r yaprağın önünü, v arkasını gösteriyor; katlanır sayfalar kaynak kaydındaki adlarıyla belirtilmiştir. Açıklamalar görünen biçimleri anlatır, metnin çözüldüğü anlamına gelmez.

Bitkiler ve tuhaf kökler

Daireler, yıldızlar ve gök şemaları

İnsan figürleri ve bağlantılı alanlar

Büyük katlanır sayfa: Dokuz rozet

Kaplar ve bitki parçaları

Çizimlerden yoğun metne

Görsellerin kaynağı

Cipher manuscript (Voynich manuscript), Beinecke MS 408. Beinecke Rare Book and Manuscript Library, Yale University. Tarihsel el yazmasının kamu malı dijital kopyaları. Tam koleksiyon · Sayfa kayıtları · Yale yeniden kullanım bilgileri.