Bir binayı yükseltmek için taş taşırsınız. Lalibela’da en etkileyici yapılardan birini görmek için önce etrafındaki taşın nasıl çıkarıldığını düşünmek gerekiyor. Yukarıdan bir haç görünüyor. Sonra çevresindeki derin yarığa, duvarlara ve aşağıya uzanan geçide bakıyorsunuz. Yapı sanki toprağa gömülmüş değil de kayanın içinden serbest bırakılmış.

Etiyopya’daki Lalibela, UNESCO kaydında on bir Orta Çağ kaya kilisesinden oluşan kutsal alan olarak anlatılıyor. Bunların hepsi aynı biçimde tek parça, serbest duran yapı değil. Kaya içine giren, kayaya bağlı kalan ve çevresinden ayrılarak belirginleşen farklı mimari çözümler var. Fotoğraflarda en sık gördüğümüz haç planlı Bet Giyorgis, bu çeşitliliğin en çarpıcı örneklerinden.

Yanlış kesilen taşı geri koymak

Bu yapım biçiminde beni durduran şey hata payı. Duvarı örerken bir taşı çıkarıp değiştirebilirsiniz. Ana kayayı oyarken çıkardığınız büyük parçayı aynı şekilde geri yerleştiremezsiniz. Tavanın, kapının, basamağın ve geçidin yerini birbirine göre düşünmek gerekiyor. Bir kesitin bugün güzel görünmesi, arkasında hiç plan olmadığı anlamına gelmez; tam tersine, eksiltilerek kurulan bir tasarım var.

• Çevredeki hendekler yapıyı görünür ve ulaşılabilir kılıyor.
• Geçitler ve tüneller kiliseleri birbirine bağlıyor.
• Yağmur suyunun nereden uzaklaşacağı, yalnızca estetik değil koruma meselesi.
• İç mekân, giriş ve dolaşım düzeni ibadetle birlikte düşünülüyor.

Yapıları Kral Lalibela’yla ilişkilendiren gelenek, burayı yeni bir Kudüs düşüncesiyle anlatıyor. Meleklerin gece çalışmaya yardım ettiği gibi rivayetler de kutsal mimarinin hafızasında yer alıyor. Rivayeti bir taş ustasının günlük iş tutanağı gibi kullanmak zorunda değiliz. Topluluğun, insan emeğini aşan bir değer verdiği yapıyı nasıl anlattığını gösteriyor.

Üstelik burası yalnızca terk edilmiş bir arkeolojik dekor değil. İbadet eden insanlar, rahipler, ziyaret güzergâhları var. Fotoğraftaki beyaz giysili insanlar resme ölçek veren figürler değil; mekânın yaşayan tarafı. Bu yüzden tek bir havadan çekilmiş haç fotoğrafıyla bırakmak istemedim. Duvara, girişe ve aşağıdan bakışa da yer verdim.

Koruma çalışmaları da yeni bir soru açıyor: Kayadan çıkarılmış bir yapıyı, kayayı ve suyun hareketini değiştirmeden nasıl koruyacaksınız? Çatlama ve aşınma, “mucize eser” sıfatını dinlemiyor. Hayranlıkla bakmak kadar, bu mimarinin gelecekte nasıl ayakta tutulacağını konuşmak da ona değer vermenin bir parçası.