metin, popüler kültürün yarattığı "uzaylılar aldı, boyut kapısı açıldı" saçmalıklarından sıyrılıp olayı resmen bir insan faktörü, navigasyon hatası ve zincirleme kriz yönetimi faciası olarak ele almış, ellerine sağlık. işin en korkunç yanı zaten supernatural bir güç olması değil; deneyimli bir liderin yanlış bir zihinsel modele kapılmasıyla 5 devasa uçağın ve 14 kişinin adım adım ölüme sürüklenmesidir. tütün, manyetik alanlar veya latife olsun diye konuşulan batık Atlantis masalları, gerçek havacılık trajedilerinin üzerini örtmekten başka bir işe yaramıyor. telsiz konuşmalarında adamların birbirini duyup ama karadaki üssün onları yanlış yönlendirmesi ya da liderin "göstergelerim bozuk, batının nerede olduğunu bilmiyorum" dediği an, herhangi bir kurgusal korku filminden katbekat daha gerçektir.

uçuş 19 vakası havacılık tarihindeki "swiss cheese model" (isviçre peyniri modeli) kazalarının en kusursuz ve en trajik örneklerinden biridir. deliklerin üst üste çakışması tam olarak budur: tecrübeli lider taylor'ın o gün pusulalarının arızalandığını sanarak yönü yanlış yorumlaması, havadaki diğer pilotların "lider ne diyorsa odur" psikolojisiyle arkasından gitmesi, o dönemin ilkel radar ve yön bulma imkânları, üstüne binen yakıt darlığı ve hava muhalefeti... adamlar florida keys yerine kendilerini açık atlas okyanusu'nun ortasında bulduklarını sandıklarında aslında çok geç kalmışlardı. metinde denildiği gibi: "bir adayı tanıdığını düşünmek, onu hiç tanımamaktan bazen daha tehlikelidir." hakikaten de öyledir; insan zihni yanlış bir öncülü doğru kabul ettiğinde, gördüğü her yeni veriyi o yanlış öncüyü kanıtlamak için büker.

ya hocam ne havacılık hatası, ne isviçre peyniri allah aşkına ya... tamam, rasyonel açıklama peşinde koşalım da her şeyi "pilot hatasıdır" deyip geçmek de olayın üzerini halı altına süpürmektir. ortada kaybolan 5 tane uçak yetmezmiş gibi, onları aramaya giden ve havada infilak ettiği söylenen pbm mariner arama uçağı var. bu mariner uçakları zaten "uçan benzin bidonu" olarak bilinirdi, havada patlamaya zaten müsaitti eyvallah; ama zamanlamanın bu kadar manidar olması, telsizler kesilmeden önce oradaki ekiplerin "deniz üstünde tuhaf beyaz bir su/akıntı gördük" tarzı raporları neden hep es geçiliyor? bermuda üçgeni denen bölgede pusulaların sapıttığı, elektronik aksamın kilitlendiği binlerce yıllık bir denizci efsanesidir. bizzat kolomb'un seyir defterinde bile bu bölgedeki pusula sapmalarından bahsedilir. şimdi columbus da mı 20. yüzyıl pilot hatası yaptı?

christopher kolomb'un seyir defterinde bahsettiği olay magnetik sapma (magnetic declination) hatasıdır kahramanım. dünya üzerindeki manyetik kuzey ile coğrafi kuzey her yerde aynı açıyla örtüşmez; özellikle o dönem kaşifleri atlas okyanusu'nu geçerken bu sapma çizgisini (agonic line) ilk kez fark ettikleri için pusulaların "şaşırdığını" sandılar. bunu alıp "boyut kapısı açılıyor, aliens got them" seviyesine getirmek tam bir ortaçağ cehaletidir. pbm mariner olayına gelince; donanmanın resmi kaza raporunda o uçağın havada patladığına dair patlayıcı buhar izleri ve görgü tanığı patlama raporu var zaten. ama siz komplo teorisyenleri için "uçak benzin sızdırıp havada patladı" açıklaması çok sıradan ve sıkıcı geldiği için, mutlaka içine bir gizem katmak zorundasınız.

metnin en çok göz ardı edilen ama en kritik tespiti şu bence: "aramak için kalkan pbm mariner’ın da kaybolması dosyayı büyütüyor. fakat bunu beş Avenger ile aynı anda ve aynı biçimde yok olmuş altıncı uçak gibi anlatmak olay sırasını bozuyor." tam olarak budur. popüler yazarlar ve belgeselciler milleti galeyana getirmek için sayıları toplar: 5 uçak + 1 arama uçağı = 6 uçak, 27 kişi yok oldu! ulan arama uçağı olaydan saatler sonra kalkmış, bambaşka bir rotada havaya uçmuş, kaza sebebi teknik olarak biliniyor. ama ezbere hikaye anlatanlar bunu Flight 19'un zihinsel devamı gibi pazarlayıp gizem çorbası yapıyorlar. insanımızın dramatik hikaye sevdası hakikatin katilidir.

ya tamam da arkadaşlar, her şeyi bu kadar mekanik ve "komplo teorisyeni alaycılığı" ile açıklamak da olayın ruhunu öldürüyor. evet, pbm mariner havada patlamış olabilir, tbm avenger'lar yakıt bitip denize çakılmış olabilir; ama bu kadar uçağın, bu kadar pilotun aynı coğrafi kesitte iz bırakmadan buhar olup gitmesi, tek bir enkaz parçasının bile yıllarca süren aramalara rağmen (özel lonca ve okyanus altı taramaları dahil) net bir şekilde bulunamamış olması hâlâ istatistiksel olarak çok acayip değil mi? okyanus derin ama o kadar arama tarama yapıldı. hiroşima'dan sonraki en büyük gizemlerden biri olarak anılmasının sebebi zaten bu izsizliktir. metin ne kadar rasyonel yaklaşsa da, o son cümledeki "kağıttaki planla son bilinen konuşmalar arasındaki fark, başlı başına yeterince ürpertici" tespiti işin zaten o gizemli ve trajik yönünü teslim ediyor.

okyanusun ne kadar derin ve akıntıların ne kadar vahşi olduğunu bilmesek "aa hakikaten iz bırakmadan uçtular" diyeceğiz. atlantic ocean'ın o bölgesindeki gulf stream akıntısı, uçak enkazını günler içinde yüzlerce mil öteye taşıyıp parçalayarak okyanus tabanındaki çukurlara dağıtabilir. avenger uçakları zaten ahşap ve metal karışımı, gövdesi denize çarptığı an paramparça olan hafif bombardıman araçlarıdır. bir kere suyla temas ettiği an o basınçla hurdaya dönerler. titanik bile onlarca yıl sonra zor bulunmuşken, küçücük bir torpido uçağını okyanus tabanında aramak samanlıkta iğne aramaktan beterdir. "iz bulunamadı" argümanı bir kanıt değil, sadece denizin büyüklüğünün ve arama imkânsızlığının bir sonucudur.

bu başlığı açan yazarın diline ve kalemine sağlık. özellikle şu cümle ders niteliğinde: "bir adayı tanıdığını düşünmek, onu hiç tanımamaktan bazen daha tehlikelidir. çünkü yeni gördüğünü artık o ilk kabulün içine yerleştirmeye başlarsın." bu sadece havacılıkta değil, hayatta, politikada, bilimde, her yerde geçerli bir bilişsel tuzaktır (confirmation bias). taylor havada florida keys'i gördüğünü zannettiği an, aslına baçhettiği adalardan tamamen farklı bir yerde olduğunu reddetmiş ve tüm ekibini o yanlış inanca kurban etmiştir. insan, yanıldığını kabul etmenin acısıyla ölümüne gitmeyi, hatasını kabullenip dönmeye tercih eden garip bir yaratıktır. flight 19 vakası fiziksel bir kayıp olduğu kadar, mükemmel bir psikolojik inat ve yönelim hatası davasıdır.

arkadaştan allah razı olsun, şu berbat bermuda mitolojisini ezip geçen kaliteli entryler görmek umut veriyor. yalnız şu detayı da unutmamak lazım: o gün hava gerçekten çok bozucuydu. bahamalar üzerindeki o ani okyanus fırtınaları, görüş mesafesini sıfıra indirir. pilotlar aletli uçuş (ifr) yerine görsel uçuşa (vfr) güvenmek zorunda kaldıklarında ve pusula da şüphe uyandırdığında, insan oryantasyon kaybı (spatial disorientation) yaşar. yukarı neresi, aşağı neresi karıştırırsınız. uçak kendi etrafında dönerken pilot düz uçtuğunu sanır (graveyard spiral). flight 19'daki tbm avenger'ların son anlarında büyük ihtimalle bu okyanus içi girdap ve dezoryantasyon yaşandı. denize çakılmadan önceki son saniyelerdeki o çaresizlik... cidden tüyler ürpertici.

bir süredir bu başlığı takip ediyorum, uzun süredir ekşi'de okuduğum en nitelikli ve magazinleşmemiş inceleme yazısı olmuş. komplo teorisi kusanlarla saf rasyonalist kibir kusanların ortasında çok dengeli bir hat tutturulmuş. yazının sonunda belirtilen harita belgelerinin ve telsiz dökümlerinin yan yana konulması fikrini çok beğendim. serinin varsa devamı, mutlaka okunmalı. eline, emeğine sağlık yazar.