Anatoli Bugorski, 1978’de Protvino’daki bir hızlandırıcıda çalışırken proton demeti başından geçti. Hayatta kaldı. Bu iki cümle bile olayın ne kadar sıra dışı olduğunu anlatmaya yetiyor; fakat kısa videolarda hikâye genellikle burada bitiriliyor.

Kaza U-70 hızlandırıcısıyla bağlantılıydı. Institute of Physics’in vaka anlatımında 76 GeV enerjili protonlardan söz ediliyor. Bugorski’nin aktardığı çok parlak ışık deneyimi de en çok hatırlanan ayrıntılardan biri. O sırada bir parçacık demetinin bedenine verdiği zararı doğrudan görmesi mümkün değildi.

Hayatta kaldı, ama hasarsız kurtulmadı

Yüz sinirlerinde hasar ve tek taraflı işitme kaybı gibi kalıcı sorunlar yaşadı. Buna rağmen bilimsel çalışmalarını sürdürdü. Masha Gessen’in kendisiyle görüştükten sonra yazdığı 1997 tarihli Wired yazısı, kazadan sonraki hayatını da anlatıyor. Böylece yalnızca olağanüstü kazayı değil, sonuçlarıyla yaşamaya devam eden kişiyi de okuyabiliyoruz.

Paylaşımda yazan “200.000 Röntgen” sayısını ise olduğu gibi tekrar etmek istemiyorum. Farklı anlatımlarda doz birimleri karışmış. Röntgen, rad ve gray birbirinin yerine kullanılabilecek sözcükler değil. Bir de demetin geçtiği dar bölgede oluşan etkiyle, bütün vücudun aynı dozu alması arasında önemli fark var.

• Demetin enerjisi ile dokunun aldığı doz aynı ölçüm değil.
• Demetin izlediği yol, hangi dokuların etkilendiğini değiştiriyor.
• Bir kişinin sağ kalması, benzer bir maruziyetin hafif veya güvenli olduğu anlamına gelmiyor.

Bugorski’nin hayatta kalması bu yüzden hâlâ merak uyandırıyor. Demetin geçtiği yol ve geride bıraktığı hasar, kazanın nasıl sonuçlandığını anlamak için önemli. İnsan bedeninin çok ağır bir kazadan sonra hayatını sürdürebilmesi kadar, kalıcı etkilerle yaşamanın kendisi de bu hikâyenin parçası.

TARLA’daki ışınlama çalışması bu konunun başka bir tarafı. Orada demetlerden malzemelerin özelliklerini incelemek için kontrollü biçimde yararlanılıyor. Bugorski’nin başına gelen ise bir kaza. Işınların malzemede oluşturabildiği değişimi düşününce, bir insanın maruz kalmasının neden bu kadar ciddi olduğu daha anlaşılır oluyor.