Divali fotoğraflarında ilk göze çarpan şey ışık. Pencere kenarlarına, eşiklere ve avlulara dizilen küçük yağ lambaları bir araya gelince bütün ev başka bir görünüm kazanıyor. Bayramın Deepavali adı da sıra hâlindeki ışıklarla ilişkili. Ama her lambanın arkasında bütün ailelerin aynı biçimde anlattığı tek bir hikâye yok.

Hindu American Foundation’ın Divali anlatımında öne çıkan geleneklerden biri, Rama’nın sürgünden dönüşü. Başka bölgelerde farklı kutsal anlatılar ve yerel yılbaşı gelenekleri öne çıkıyor. Refah ve bereketle ilişkilendirilen Lakşmi de pek çok kutlamada önemli bir yer tutuyor. Aynı ışık görüntüsünün içinde farklı dinî hatırlamalar bulunabiliyor.

Işığın karanlığa, bilginin cehalete ve iyiliğin kötülüğe üstün gelmesi çok tanınan yorumlar. Bunun yalnızca gökyüzünü aydınlatan gösterilere indirgenmemesi önemli. Bir evin temizlenmesi, misafir hazırlanması, tatlı paylaşılması ve yakınların hatırlanması da bayramın yaşayan kısmı. Dışarıdan en gürültülü anını görüyoruz; evin içindeki hazırlık ise fotoğrafa daha az giriyor.

• Diya: Bayramla özdeşleşen küçük yağ lambası.
• Aile ve ziyaret: Kutlamanın yalnızca tapınakla sınırlı kalmayan tarafı.
• Bölgesel farklılık: Hangi olayın hatırlandığı ve günlerin nasıl düzenlendiği her yerde aynı değil.

Bir de Divali yalnızca Hinduların bildiği bir bayram değil. Cayn ve Sih topluluklarında bu döneme bağlanan farklı dinî anmalar var; aynı takvim çevresinde buluşmak bütün inançların aynı hikâyeyi anlattığı anlamına gelmiyor. Bu ayrımı koruyunca ortak ışık görüntüsü daha da ilginçleşiyor. Aynı lambaya bakan iki kişi, başka bir geçmişi hatırlayabiliyor.

Hinduizm’in iç çeşitliliği başlı başına geniş bir dünya. Divali o dünyaya uzaktan bakmak için iyi bir pencere; tek başına tamamı değil. Paskalya’daki ışık ya da Şabat mumları ile yan yana düşünmek de güzel: İnsanlar farklı inançlarda zamanı özel kılmak için ışığı kullanıyor, fakat ışığın anlattığı hikâye değişiyor.