Fotoğrafı ilk kez gören birinin “bu ampul değil mi?” demesini anlayabiliyorum. Uzun bir dış biçim, içinde kıvrılan bir çizgi, bir ucunda bağlantı gibi duran bölüm. Dendera ışığı diye paylaşılan kabartma, bugünkü gözümüze tanıdık bir nesneyi çağrıştırıyor. Fakat kabartma yalnız o dış çizgiden oluşmuyor: yanında yazılar, çevresinde figürler, aynı anlatıya bağlanan başka sahneler var. Bütün bunları kırpıp yalnız ampule benzeyen kısmı bırakırsak, taşın yarısını okumuş oluyoruz.

Şeklin yanında yazı da duruyor

Dendera Tapınağı bağlamında Harsomtus üzerine yayımlanmış çalışma, ilgili sahneleri yazıları ve levhalarıyla ele alıyor. Lotus içinden yükselen yılan, tanrının doğuşuyla ve yenilenmesiyle ilişkilendirilen bir imge. Djed desteği ve kutsal kayık gibi parçalar da bu resmin içine giriyor. Bu okumayı anlamak için “mısırbilimci öyle diyor” cümlesine razı olmak gerekmiyor; şeklin adlandırıldığı yazıyı ve benzer sahnelerdeki kullanımını yan yana görmek gerekiyor.

Ampul yorumunu savunacaksak da aynı bütünlüğü korumamız lazım. Hangi parça cam, hangisi iletken, hangi nesne enerji kaynağı? Kabartmadaki diğer figürler aygıtın içinde ne yapıyor? Modern bir benzerliği teknik çizim kabul ettiğimizde bu soruların da cevabını üstleniyoruz. Sadece “çok benziyor” diyerek bütün sistemi kurmuş olmuyoruz.

Peki Bağdat pili?

Bağdat pili diye anılan kap ile Dendera kabartması internette sık sık aynı cümlede birleşiyor. Burada iki farklı nesne, farklı coğrafya ve farklı bağlam var. Bir kap, metal parçaları ve uygun bir sıvıyla elektrik potansiyeli üretilebilmesi, deneysel olarak tartışılabilen bir öneri. Smith College’ın antik icatlar kaydı bu fikrin nasıl kurulduğunu gösteren örneklerden biri. Fakat bir kopyanın gerilim üretebilmesi, özgün kabın o amaçla yapıldığını kendiliğinden göstermez.

Arada aranacak şey bağlantı: kabın iç düzeni, kullanımdan kalan izler, benzer nesneler, üretim ve kullanım bağlamı. Antik dönemde bir tür galvanik düzenek kullanıldığını savunmakla, Mısır tapınaklarının elektrikle aydınlatıldığını savunmak da aynı iddia değil. İkincisi için ilkinden başka kayıtlar gerekir. Birbirinden uzak iki bulmacayı yan yana koymak, eksik kabloyu görünmez biçimde tamamlamamalı.

İs yoksa elektrik mi var?

“Tavanda is yok, demek ki lamba yoktu” cümlesi de tek başına sonuca götürmüyor. Hangi odanın hangi yüzeyinin incelendiğini, yüzeyin korunma ve temizlenme geçmişini, aydınlatmanın nasıl ve ne kadar kullanıldığını bilmemiz gerekiyor. Bir yapının bugünkü fotoğrafından antik dönemin bütün ışık düzenini çıkaramayız.

İşin bana en ilginç gelen tarafı şu: modern bir nesneye benzeyen şeklin, yanında kendi açıklaması da duruyor. İki okuma aynı taşın üstünde karşılaşıyor. Biri yılanın bir ışık kaynağını temsil ettiğini düşünüyor, diğeri güneşin doğuşunu anlatan dinsel bir sahne görüyor. Kabartmanın diğer örneklerini ve yazılarını yan yana koymak bu yüzden tek bir yakın plan fotoğrafından daha heyecanlı. Tabletlerde insan yaratılışını genetik mühendisliğiyle ilişkilendiren konuda da benzer bir karşılaşma var: geçmişin diliyle bugünün tanıdık görüntüsü arasında gidip geliyoruz.