Kar kaplı bir ormanda, toprağa eğik biçimde saplanmış bir disk duruyor. Etrafında askerler var. Kamera bazen insanlara, bazen metal yüzeye dönüyor. İnternette “1969 Rus UFO kazası” adıyla dolaşan film, tam da UFO dosyalarında yıllardır aranan şeyi gösteriyor gibi: Gökyüzündeki bir ışığı değil, yanına gidilebilen bir nesneyi.

Bu yüzden kaydı ilginç buluyorum. Ufoloji.net’teki aktarımda yer Sverdlovsk çevresi, tarih Mart 1969 olarak veriliyor. Kentin bugünkü adı Yekaterinburg; Sverdlovsk, Sovyet dönemindeki adı. Bu küçük ayrıntı bile önemli: Bugünkü bir haritaya bakınca başka bir kentten söz edildiğini sanmamak gerekiyor. Anlatıda film, Sovyet arşivlerinin kapalı dünyasından dışarı çıkmış bir kayıt olarak sunuluyor.

Kameranın gösterdiğiyle anlatıcının söylediği aynı şey mi?

Görüntüyü açıp önce sesi kapatın. Geriye kar, araçlar, askerî kıyafetli insanlar ve disk biçimli bir nesne kalıyor. Sonra sesi açtığınızda bunlara bir kurum, bir tarih ve bir operasyon ekleniyor. KGB adı, görüntünün içindeki her ayrıntıyı bir anda başka türlü okutuyor. Bir metal parçasına bakarken artık gizli program, enkaz kurtarma ve örtbas düşünmeye başlıyoruz. Belki anlatı doğru yere işaret ediyor; ama bizi o sonuca götüren parçaları tek tek görmek istiyorum.

• Nesne: Diskin hangi yüzeyleri seçiliyor, hangi bölümleri karın veya arazinin arkasında kalıyor?
• İşlem: Film, nesnenin bulunmasından taşınmasına kadar kesintisiz bir operasyon mu gösteriyor, yoksa seçilmiş sahneler mi?
• Kayıt: Bugün izlenen kopyanın öncesinde hangi makara, hangi teslim kaydı ve hangi yayın var?

Üniformanın döneme uyması elbette bakılacak bir ayrıntı. Araçların modeli de öyle. Fakat bunlar filmin yerini ve tarihini tek başına belirlemiyor. Aynı şekilde “bana sahne gibi geldi” demek de çekimin nasıl yapıldığını açıklamıyor. İki taraftan da beklediğim şey aynı: İşaret ettiği ayrıntıyı göstersin. Bir düğme, araç üzerindeki işaret, gölge yönü veya film kesmesi olabilir. Böyle bir dosya ancak bu kadar somut konuşulunca ilerliyor.

Bu kayıt, The Secret KGB UFO Files adıyla anılan televizyon belgeseli çevresinde de dolaşıma girdi. Burada 1969 diye verilen olay tarihiyle, görüntünün geniş izleyiciye ulaştığı sonraki yayın dönemini ayırmak gerekiyor. Bir televizyon programında eski görüntü olarak gösterilmesi, o makaranın daha önce hangi arşiv rafında durduğunu kendiliğinden açıklamıyor. Filmin hikâyesi de en az filmin içindeki nesne kadar araştırılmaya değer.

Bu dosyada benim aradığım yalnızca “UFO var mı?” değil: Bu filmin ilk kopyası kimdeydi ve onu kime, hangi kayıtla verdi?

Otopsi ve organik varlık anlatıları da aynı dosyaya ekleniyor. Bunları kaza filmindeki her görüntünün zorunlu devamı gibi birleştirmek yerine, ayrı kayıtlar olarak karşılaştırmak daha verimli. Ormanda görünen disk ile başka bir odada gösterilen beden arasında bağlantı kuran şey ne? Aynı sevk belgesi mi, aynı film makarası mı, yoksa yalnızca programın anlatımı mı? Cevap bulunduğunda hikâyenin ağırlığı da değişir.

Roswell dosyasında enkazın el değiştirmesi nasıl merkezi bir meseleye dönüşüyorsa, burada da makaranın el değiştirmesi öyle. Bu filmi yalnızca inanmak için de, gülüp kapatmak için de izlemek istemiyorum. Kare kare konuşulacak bir malzeme var. İlk yayına, daha uzun kopyaya veya tarihli bir katalog kaydına ulaşan olursa bu başlığın en değerli devamı o olur.