Antarktika ve Buz Duvarı: Dünyanın Sınırlarında Ne Var?

İlkokuldan beri önümüze konan haritalara bakarsan Antarktika dediğin yer kürenin en altında duran, kendi halinde, penguenlerin takıldığı buzlu bir kıtadır. Ama Düz Dünya modelini masaya yatırdığın an tablo baştan aşağı değişiyor: Antarktika öyle altta tek başına duran bir kara parçası falan değil; bütün okyanusları ve kıtaları çepeçevre kuşatan devasa bir buz halkasıdır. Bildiğin dev bir havzanın kenar duvarı! Suları içeride tutan, bildiğimiz dünyayı sınırlayan fiziksel set burası. Hal böyle olunca insanın kafasına şu soru takılıyor: Madem orası sadece buzdan bir çöl, neden elini kolunu sallayarak kafana göre Antarktika’nın içlerine gidemiyorsun? Neden birbirinin boğazını sıkan süper güçler 1959’da Antarktika Antlaşması diye bir metne imza atıp burayı ortak koruma kalkanına aldı?

Önce şu Güney Yarımküre’deki uçuş rotalarının garipliğinden başlayalım.

Küre modelinin en fena çuvalladığı yerlerin başında güney uçuşları gelir. Dünya gerçekten bir top olsa, Avustralya’dan Şili’ye ya da Güney Afrika’ya gidecek uçağın en kısa yol olarak güneyden, hatta doğrudan Antarktika’nın yakınından veya üstünden uçması gerekir. Peki gerçekte bilet almaya kalktığında ne oluyor? Güney Amerika’dan Avustralya’ya gidecek adamı tutup binlerce kilometre kuzeye; Dubai’ye, Londra’ya, Los Angeles’a ya da Singapur’a çıkarıyorlar, oradan tekrar aşağı indiriyorlar! Sorduğunda bahane hazır: “Efendim yolcu yoğunluğu, aktarma merkezi, bir de ETOPS güvenlik kuralları yüzünden acil iniş pisti lazım.” Ulan küre haritasında yan yana duran iki yer için dünyayı tavaf ettiriyorsun, adına da ticari verimlilik diyorsun! Ama o küreyi çöpe atıp Düz Dünya haritasını (Kuzey Kutbu merkezli düzlem haritayı) önüne koyduğunda şak diye jeton düşüyor: Kuzeydeki aktarma şehirleri zaten o iki noktanın arasındaki düz çizginin üstünde duruyor! Yani uçaklar yolu uzatmıyor; düzlem haritasında en mantıklı hattı uçuyorlar, güneydeki mesafeler ise bize küre masalında anlatılandan katbekat daha geniş.

Bu uçuş bilmecesini Güneydeki uçuşları bir de düz dünya üzerinden konuşalım ve haritalardaki çarpıtmaları Dünya Haritası Gerçek Mi ? başlıklarında da bolca tartışıyoruz.

Buz çemberi, denizden görülen buz cephesi ve geçit kurguları; yapay zekâyla hazırlanmış temsilî model tasvirleridir.

1959 Antarktika Antlaşması: Çevre koruma mı, küresel karantina mı?

Normalde bir karış toprak için birbirini boğazlayan devletler, 1 Aralık 1959’da bir araya gelip Antarktika Antlaşması’nı imzaladılar. Kağıt üstünde ne kadar şirin değil mi? “Burası sadece barış ve bilim için kullanılacak, penguenler üzülmeyecek.” Resmi kuralları ve ziyaret prosedürlerini görmek isteyenler için turizm ve bağımsız faaliyetler sayfası da açıkça ortada duruyor.

Ama işin pratiğine baktığında bu anlaşma, bağımsız araştırmacının, kafasına göre teknesine ya da uçağına atlayıp “ben şu buz duvarının arkasına doğru bir gideyim” diyecek sivilin önüne çekilmiş bürokratik ve askeri bir settir. Turistik turlarla seni götürdükleri yer neresi? Yarımadanın ucundaki birkaç kıyı noktası! Fotoğrafını çek, penguene el salla, geri dön. İzin almadan, rota bildirmeden, onların çizdiği çemberin dışına çıkıp iç kesimlere yürümeye kalktığında tepene biniyorlar. ABD ve Avrupa’nın toplamından büyük bir coğrafyayı “ekosistemi koruyoruz” masalıyla on yıllardır tek bir merkezin iznine bağlamak kime mantıklı geliyor? Düz Dünya penceresinden bakınca tablo çok net: İnsanların havzanın kenarına, yani dış buz duvarına ve onun ötesine ulaşıp “ulan küre falan yokmuş” demesini engellemek için kurulmuş küresel bir bekçi kulübesi!

Amiral Byrd, Operation Highjump ve duvarın ötesindeki topraklar

Antarktika denince akla gelen ilk isim kuşkusuz Amerikan donanmasından Amiral Richard E. Byrd. Bu adam 1920’lerden 1950’lere kadar bölgeye defalarca sefer yaptı ama en tuhafı 1946-1947’deki Highjump Operasyonu (Operation Highjump) oldu. (Byrd’ün bu seferlerini Amiral Byrd'ün Kutup Gezisi başlığında da ayrıca ele aldık.)

Operation Highjump dediğin şey öyle üç beş bilim insanının elinde termometreyle buz ölçmeye gitmesi değil ha! Uçak gemisi, denizaltı, 13 savaş ve destek gemisi, 4.700 askerle bildiğin savaşa gider gibi Antarktika’ya çıkarma yaptılar. Sonra ne oldu? Aylarca sürmesi planlanan operasyon, “beklenmeyen hava şartları” ve kayıplar yüzünden apar topar kesilip geri dönüldü.

Daha bombası, Amiral Byrd’ün Şili’de El Mercurio gazetesine ve sonrasında televizyon/radyo yayınlarına verdiği demeçler. Adam açık açık kutbun ötesinde “Amerika kıtasından bile büyük, el değmemiş, enerji kaynaklarıyla dolu devasa topraklar” olduğundan bahsetti! Ulan Dünya bir top ise, Güney Kutbu noktasının “ötesinde” Amerika kadar yeni bir kıta nasıl olabilir? Bir kürenin en alt noktasını geçersen tekrar kuzeye, bildiğimiz kıtalara çıkarsın; “ötesinde keşfedilmemiş dev kara parçası var” ne demek? Byrd öldükten hemen sonra 1959’da Antarktika Antlaşması’yla bölgenin mühürlenmesi tesadüf mü sanıyorsunuz?

Buz bariyerinin ötesi ve okyanusu çevreleyen buz çeperi varsayımının temsilî model tasvirleri.

Düz Dünya modelinde okyanusların uzaya dökülmemesinin sebebi hayali bir yerçekimi değil, dünyanın etrafını 360 derece saran o yüzlerce metrelik buz tahkimatıdır. Nasıl ki bir göletin suyu etrafındaki toprak set sayesinde dağılmıyorsa, dünya okyanusları da Antarktika buz duvarının içinde duruyor. Bu duvarın arkasında başka dünyalar mı var, kubbenin yere indiği temel mi var, yoksa Byrd’ün dediği gibi uçsuz bucaksız yeni kıtalar mı uzanıyor; işte asıl karartılan mesele bu. Suyun fiziği ve sınırlar hakkında Düz Dünya Suyun Doğası ile Kutuplar, Dünyanın Bittiği Yer başlıklarına da mutlaka bakın. Ayrıca bu dış buz halkasının üstümüzdeki gök kubbe ile nasıl birleştiğini Kubbe ve Gök Cisimleri: Güneş ve Ay Sandığımızdan Daha mı Yakın? konusunda da konuşuyoruz.

Buz Cephesi Fotoğrafıyla Dış Çember Hesabını Birbirine Karıştırmayalım

Tabii kendi aramızda tartışırken de ayaklarımız yere bassın. Güneyi çepeçevre saran buz duvarı fikri yeni değil; Rowbotham’ın tarihî haritasında da aynı modeli görüyoruz. Aşağıdaki 1865 çizimi bu düşüncenin klasik bir örneği ama şunu bilerek bakalım: Bu çizim bütün kıyının metre metre ölçüldüğü güncel bir harita değil, modelin mantığını gösteren tarihî bir şema.

Benim derdim sadece gemiden çekilmiş bir buz uçurumu fotoğrafı gösterip “işte duvar” demek değil. O buz cephesinin nerede başladığı, kaç bin kilometre boyunca nasıl uzandığı, farklı kıyıların birbirine hangi mesafeyle bağlandığı bizim asıl kafa yormamız gereken yer.

Aynı şekilde, antlaşma metnini konuşurken de resmi belgeleri masaya koyalım ki kimse “ezbere konuşuyorsunuz” diyemesin. Antarktika’ya turizm ve hükümet dışı faaliyetler sayfasında ve yer bazındaki ziyaret rehberleri dökümünde hangi koyda kaç kişinin inebileceğinden izin şartlarına kadar her şey yazıyor. Yani oraya adım atmak tamamen imkânsız değil ama her adımın izin, bildirim ve rota denetimine bağlı olduğu da kapı gibi ortada. “Nereye gitmek istiyorsun, önüne hangi bürokratik duvar çıkıyor?” diye belgeyle sorduğunda tartışma çok daha sağlam zemine oturuyor. Ben haritanın sınırını ve bize çizilen bu çiti sorgulamaktan vazgeçmiyorum kardeşim.