Deniz kıyısında durup uzaklaşan bir tekneye çıplak gözle bakıyorsun, bir süre sonra tekne seçilmez oluyor. Sonra elindeki yüksek zumlu kamerayı ya da teleskobu kaldırıp aynı noktaya yaklaşıyorsun; az önce "yok oldu" dediğin tekne tekrar kabak gibi karşında! Şimdi birisi çıkıp da bana hâlâ "o tekne Dünya'nın eğiminin arkasına geçti, kürenin öbür tarafına battı" diyorsa kusura bakmasın ama ben o masala itiraz ederim. Gözün açısal sınır yüzünden bir cismi seçememesiyle, o cismin fiziksel bir tepenin arkasına saklanması aynı bok değil! Ufuk tartışmasında bu en temel ayrımın halının altına süpürülmesine karşıyım.

Rowbotham’ın 1865 baskısında altı millik düz kanal kabulünü gösteren çizim.
Rowbotham’ın 1865 baskısında altı millik düz kanal kabulünü gösteren çizim. · Samuel Birley Rowbotham (Parallax), 1865 · Project Gutenberg · Public domain

Düz Dünya tarafında paylaşılan Nikon P900/P1000 yakınlaştırma videolarının bu kadar ses getirmesinin sebebi tam olarak bu. Uzakta çıplak gözle nokta kadar kalıp kaybolan bir hedef, optik büyütmeyle açısal olarak genişletildiğinde yeniden kadraja giriyor. Bu gözlem bize çok net bir şey söylüyor: Bir şeyin ufukta gözden kaybolması, tek başına "bakın kürenin arkasına indi" kanıtı olamaz. Ama burada kendi aramızda da dürüst olmamız lazım; videoda teknenin ne kadarının geri geldiğine dikkatle bakmak şart. Sadece üst direğin seçilir hale gelmesiyle, daha önce "eğimin arkasına gömüldü" denilen gövdenin su hattına kadar komple görünmesi aynı şey değil.

Sonuçta hiçbir mercek ya da dürbün, önüne taş duvar veya fiziksel bir su tepesi geçmişse onun arkasını göremez. Dolayısıyla benim derdim merceğin "büyülü bir şekilde eğriliği aşması" falan değil; başlangıçta "fiziksel eğim engeli" diye anlatılan şeyin gerçekten bir eğim olup olmadığı! O tekne sırf çok küçüldüğü için mi gözden kayboldu, suyun hemen üstündeki yoğun nemli havanın ve serap etkisinin içinde mi eridi, dalga sırtlarının arkasında mı kaldı, yoksa alt kısmı gerçekten geometrik olarak mı örtüldü? Videolara bu gözle bakınca kimin ezbere konuştuğu hemen ortaya çıkıyor.

Nitekim 19. yüzyılda Samuel Birley Rowbotham’ın yaptığı meşhur Bedford Level deneyi de tam olarak suya çok yakın bir bakış hizasından bu soruyu sormanın en bilinen tarihsel örneğiydi.

Yakınlaştırırken Kameranın Yüksekliği Değişiyorsa Ne Olur?

Bu çekimlerde en çok dikkat edilmesi gereken nokta kameranın durduğu yer. İlk fotoğrafı kumsalda suyun dibinden çekip, ikinci görüntüyü iki metre yukarıdaki iskeleden alırsan sadece zum yapmış olmazsın, bakış yüksekliğini de değiştirmiş olursun! Aynı şekilde çekim ortasında kamerayı eline alıp kaldırmak, kadrajı kesip yeniden kurmak ya da suyun hemen üstündeki görüş hattını değiştirmek karşı tarafa "bak hile yapmışsın" deme fırsatı verir. İddiamızın arkasında sağlam duracaksak kuracağımız kayıt düzeni çok net olmalı:

  • Önce kamera üçayağa (tripoda) sabitlenmeli, geniş açıyla hem çevre hem de uzaktaki hedef net biçimde gösterilmeli.
  • Kameranın yeri ve yerden yüksekliği bir milim bile oynatılmadan optik yakınlaştırma yapılmalı.
  • Kaydı hiç kesmeden (montaj yapmadan) tekrar geniş açıya geri dönülmeli.
  • Teknenin su hattı, mümkünse mesafesi ve yüksekliği bilinen sabit yapılarla (deniz feneri, platform, ada kıyısı gibi) kıyaslanmalı.

Tabii suyun üzerindeki atmosfer katmanı da cam gibi boş bir koridor değil. Su ile hava arasındaki sıcaklık farkları görüntüyü yukarı çekebilir, aşağı bastırabilir, altını ayna gibi yansıtıp bulandırabilir. Ama ben karşı tarafın her sıkıştığında "atmosferik kırılma var kardeşim" deyip bütün tartışmayı tek cümleyle kapatmasını da yemiyorum. Aynı hedefi günün farklı saatlerinde, farklı hava koşullarında ve aynı anda iki farklı yükseklikteki kamerayla kaydetmek işte bu yüzden altın değerinde. Görüntü saatten saate değişiyorsa zaten ortada sabit bir yerküre eğimi değil, optik ve atmosferik bir olay var demektir.

Rowbotham’ın kanal deneyinde olduğu gibi bugün de kilit nokta su hizasına yakın, temiz ve kontrol edilebilir gözlem yapmak. Tıpkı gölge deneyindeki gibi burada da gözümüzle ölçtüğümüz somut görüntüyle, onun üzerine inşa edilen koca küre varsayımını birbirinden ayırmak gerekiyor. Düz Dünya'yı savunan biri için en güçlü kanıt, kimsenin "montaj var, açı değişmiş" diye çamur atamayacağı kadar temiz çekilmiş kayıttır.

Konuyla ilgili görseller

Deniz ufku ve uzak cisimlerin görünümüne ilişkin görsel. Tek karede atmosfer ve bakış yüksekliği gibi koşullar da önemlidir.
Deniz ufku ve uzak cisimlerin görünümüne ilişkin görsel. Tek karede atmosfer ve bakış yüksekliği gibi koşullar da önemlidir.
Deniz ufku ve uzak cisimlerin görünümüne ilişkin görsel. Tek karede atmosfer ve bakış yüksekliği gibi koşullar da önemlidir.
Deniz ufku ve uzak cisimlerin görünümüne ilişkin görsel. Tek karede atmosfer ve bakış yüksekliği gibi koşullar da önemlidir.

Görsel açıklamaları, kaynaklar ve lisanslar

  1. Rising over the horizon.jpg — Dropus. CC BY-SA 4.0. WebP biçimine dönüştürüldü; oranı korunarak en fazla 1400 piksel genişliğe ölçeklendi.
    Deniz ufku ve uzak cisimlerin görünümüne ilişkin görsel. Tek karede atmosfer ve bakış yüksekliği gibi koşullar da önemlidir.
  2. Ship sailing under the horizon.jpg — Dropus. CC BY-SA 4.0. WebP biçimine dönüştürüldü; oranı korunarak en fazla 1400 piksel genişliğe ölçeklendi.
    Deniz ufku ve uzak cisimlerin görünümüne ilişkin görsel. Tek karede atmosfer ve bakış yüksekliği gibi koşullar da önemlidir.

İlgili tartışmalar: Perspektif ve görüş sınırı meselesini daha derinlemesine konuştuğumuz Sonsuz Uzaklığı Neden Göremiyoruz ? ve Ufuk Çizgisi Gözlerimizin Önünde: Neden Eğim Hiçbir Zaman Görünmüyor? başlıklarına da göz atabilirsiniz.