James Clark Ross’un 1841’de Aşamadığı Buz Duvarı Gerçekten Dünyanın Kenarı mı?

1841 yılının Ocak ayında İngiliz Kraliyet Donanması’na ait ahşap, buza karşı zırhlı keşif gemileri HMS Erebus ve HMS Terror’ün güvertesinde duran Kaptan Sir James Clark Ross, Güney Okyanusu’nun fırtınalı buz sürüklemelerini aştıktan sonra önünde uzanan manzara karşısında donup kalmıştı: Denizden 50–60 metre yüksekliğinde, gemi direklerinden bile yüksek, bembeyaz ve dimdik kesilmiş bir buz uçurumu ufuktan ufuğa kesintisiz uzanıyordu. Ross seyir defterine şunu yazdı: “Dover’ın tebeşir kayalıkları gibi ama tamamen saf buzdan oluşan bu bariyeri aşmak elimizdeki yelkenli gemilerle imkânsız; duvar boyunca doğuya doğru yüzlerce mil yelken açtığımız halde kıta içine giren tek bir geçit bile bulamadık.”

Büyük Buz Bariyeri Nasıl “360 Derece Çember Duvar” Oldu?

Ross’un “Büyük Buz Bariyeri” adını verdiği yapı, bugün coğrafyada yaklaşık 800 kilometre genişliğinde ve 480.000 kilometrekarelik alana yayılan Ross Buz Sahanlığı (Ross Ice Shelf) olarak bilinir—yani Antarktika kıtasının tamamını çevreleyen bir çember değil, kıtanın Pasifik’e bakan Ross Denizi körfezindeki dev yüzen buzul rafıdır. Nitekim aynı kıtanın Weddell Denizi ve Antarktika Yarımadası kıyılarında böyle dik bir buz duvarı yoktur; orada kayalık kıyılar, penguen kolonileri ve koylar bulunur.

Ancak 19. yüzyılda Samuel Rowbotham ve ardından haritacı Alexander Gleason’ın 1892 tarihli azimutal eşit uzaklıklı haritası, Kuzey Kutbu’nu merkeze alıp Antarktika’yı diskin en dış halkasına çember şeklinde yayınca, Ross’un Güney Pasifik’teki tek bir koyda tarif ettiği o dik buz duvarı da bütün Düz Dünya’yı kuşatan “okyanusları tutan kenar bariyeri” anlatısına dönüştürüldü. Hatta Rowbotham, güneye doğru gidildikçe denizcilerin pusula sapmalarını yanlış okuyup aslında dev bir daire etrafında dolaştıklarını ileri sürdü.

60. Paralel, Antarktika Antlaşması ve 24 Saatlik Güney Güneşi

Modern komplo teorilerinde bu 19. yüzyıl anlatısı 1959 tarihli Antarktika Antlaşması ile birleştirilir: “60. güney paralelinin ötesi silahlı donanma gemilerince korunuyor, bağımsız sivillerin buz duvarını aşıp ötesini görmesine izin verilmiyor!” Oysa gerçek tarihsel, hukuki ve lojistik kayıtlar bu iddiayı dört noktada çürütür:

• Antlaşma yasaklamaz, askerîleştirmeyi engeller: 1959’da Washington’da 12 ülkenin (bugün 56 tarafın) imzaladığı Antarktika Antlaşması sivillerin kıtaya gitmesini yasaklamaz; tam tersine kıtada askerî üs kurulmasını, silah denemelerini, nükleer patlamaları ve toprak egemenliği savaşlarını yasaklayıp bilimsel araştırmayı ve şeffaf denetimi garanti altına alır.
• Sivil turizm ve kıta geçişleri: Her yaz sezonunda on binlerce sivil turist Arjantin Ushuaia’dan ve Yeni Zelanda’dan kalkan ticari gemilerle 60. paraleli geçer; dahası son yıllarda Colin O’Brady ve Børge Ousland gibi onlarca sivil kâşif kıtayı bir kıyıdan karşı kıyıya kayakla yürüyerek geçti ve kıtanın dış kenarında değil, kapalı bir karasal ada-kıta üzerinde olduklarını GPS ve gölge ölçümleriyle belgeledi.
• 24 saatlik Güney Kutbu güneşi: Roald Amundsen ve Robert Falcon Scott’ın 1911 sonunda ulaştığı ve bugün yıl boyu insanlı Amundsen-Scott İstasyonu’nun çalıştığı Güney Kutbu platosunda, Aralık ayında Güneş tam 24 saat boyunca hiç batmadan ufkun çevresinde 360 derece döner. Merkezinde Kuzey Kutbu olan düz bir disk modelinde ise Güneş iç çemberde dönerken aynı anda güneydeki tek bir noktada 24 saat batmadan kalması geometrik olarak imkânsızdır—bunu yakın zamanda (Aralık 2024’teki The Final Experiment seferinde) Antarktika’ya giden düz dünyacı gözlemcilerin canlı yayınları da doğrulamıştır.
• Kıyı çevresi mesafesi testi: Kaptan James Cook ve sonraki kâşifler Antarktika çevresini dolaşırken kıtanın toplam kıyı çevresinin yaklaşık 18.000 kilometre (60° güney enlemi boyunca deniz yolunun ise ~20.000 km) olduğunu ölçmüştür; oysa düz bir diskin dış çemberi olsaydı bu çevrenin 60.000 kilometreyi aşması gerekirdi.

Üstelik Antarktika kıtasının kendisi bile tekdüze bir buz ovası değildir; kıtayı boydan boya kesen Transantarktik Dağları, 4.892 metrelik Vinson Masifi ve aktif Erebus Yanardağı ile jeolojik bir kıta olduğunu her uydu haritası ve kutup uçuşunda gösterir. 1907–1909’da Ernest Shackleton’ın Nimrod Seferi’yle ulaştığı Güney Manyetik Kutbu ve 1957’den beri kesintisiz işletilen bilimsel üsler, kıtanın dört bir yanından yapılan radar ve sismik ölçümlerle 4 kilometreyi bulan buz kalınlığının altındaki gerçek anakara kayasını haritalamıştır; ayrıca günümüzde Qantas ile Güney Yarımküre havayollarının özel Antarktika manzara uçuşları ve Şili/Güney Afrika üzerinden işletilen lojistik kargo seferleri kıtanın iç bölgelerine düzenli iniş yapmaktadır. Üstelik bu ticari keşif gezilerine katılan fotoğrafçılar, dağcılar ve bağımsız youtuberlar arasında doğrudan kıtanın iç platosuna kadar giden sivil ekipler de mevcuttur—herhangi bir askerî abluka ya da dünya kenarı bariyeri söz konusu değildir. Yine de “kenar nerede” ve Antarktika seferleri tartışmaları, 19. yüzyıl denizcilerinin karşılaştığı ürkütücü doğa duvarlarının popüler kültürde nasıl kozmolojik sınırlara dönüştüğünün en çarpıcı örneğidir.