Antarktika’ya gitmek ve buz duvarını araştırmak

Ne zaman Antarktika ve buz duvarı meselesini açsak, ezberci tayfa hemen aynı papağan cümlesiyle damlıyor: “Yaa Antarktika’ya gitmek yasak falan değil, parayı veren turist olarak gidiyor işte!” Ulan tur şirketinin gemisine binip kıyıdaki yarımadada iki saat penguenlerle selfie çekmekle, başını alıp o uçsuz bucaksız buz coğrafyasını kendi rotanda boydan boya ölçmek aynı şey mi? Kapadokya’da rehberin peşinde peri bacası gezdin diye bütün İç Anadolu’nun haritasını kendin çıkarmış mı oluyorsun amına koyayım?

Benim kafamdaki düz dünya modelinde güney dediğimiz yer, suları ve kıtaları çepeçevre saran dış buz halkasıdır. Kuzey merkezde durur, güney ise dış sınır olarak her yöne uzanır. Küre masalında ise en altta tek bir buz kıtası çiziyorlar. Bu iki harita arasındaki fark sadece şekil şemal farkı değil; güney yarımküredeki iki nokta arasındaki gerçek mesafeyi ve gidilen rotayı nasıl okuduğunla ilgili. Benim kurcaladığım yer tam olarak burası.

Al mesela Avustralya’dan Güney Amerika’ya giden bir gemiyi ya da uçağı. Bana harita üzerinde cetvelle çizilmiş hayalî bir çizgi gösterme; bana o yolculuğun gerçek kaydını getir. Kaç saat sürdü, hangi limanlara veya aktarma noktalarına uğradı, rüzgârı nereden aldı, pusulası yol boyunca hangi açıyı tuttu? Uçaksa yerde beklediği süreyi ve aktarma yaptığı şehri çıkar, havada hangi rotayı izlediğine bakalım. Gemi ise kıyı boyunca mı gitti, nerede yakıt aldı, hızı neydi, seyir defterini açalım.

Hazır bir küre haritasının üstüne parmağını koyup “bak burası şuraya çok yakın” demekle o yol gidilmiş olmuyor. Turist kafasıyla araştırma kafası arasındaki farkı bilerek bulandırıyorlar:

• Turistik gezi: Şirket seni belirli bir kıyı noktasına götürür, izin verilen dar alanda fotoğrafını çekersin, düdük çalar gemiye dönersin.
• Bağımsız sefer ve ölçüm: Kendi rotanı çizersin, yakıtını, ikmalini, izinlerini, buz cephesi boyunca gittiğin her mili ve yön değişimini kesintisiz kaydedersin.

Biri çıkıp 1957–58 yıllarındaki Fuchs ve Hillary’nin meşhur Antarktika geçişini örnek verdiğinde de tavrım aynı. Yeni Zelanda Millî Kütüphanesi arşivlerinde bu sefer “kutup üzerinden ilk kara geçişi” diye geçiyor. Güzel, peki sırf seferin adını duyduk diye dosyayı kapatalım mı? Tam tersine, açalım günlüklerini, hangi istasyondan hangi ikmal deposuna kaç günde gitmişler, konumlarını neyle ve nasıl ölçmüşler, satır satır bakalım. Gerçek araştırma dediğin şey başlığı okuyup geçmek değil, o kaydın içini deşmektir.

Ben güney sınırını konuşurken önüme on tane sevimli penguen fotoğrafı dizilmesini istemiyorum kardeşim. Buz duvarı dediğimiz o cephe nerede başlıyor, kıyı boyunca kaç bin kilometre nasıl uzanıyor, iç kısımlara doğru gidildiğinde rota nasıl tutuluyor, bunların kesintisiz verisini arıyorum. Başlangıç noktasıyla varış noktasında çekilmiş iki fotoğraf, aradaki binlerce kilometrenin nasıl geçildiğini kanıtlamaz.

Sitedeki Antarktika ve buz duvarı başlığı da bu dış halka modelini anlatıyor. Bana “paran varsa bilet al git gör” diye ucuz akıl vereceğinize, güney okyanuslarındaki gerçek seyir sürelerini ve rotaları masaya koyun da onun üzerinden konuşalım.