Uyku felci ve karabasan

Karabasan anlatan birine daha cümlesi bitmeden “rüya görmüşsün” denmesine sinir oluyorum. İnsan zaten rüyadan farklı hissettiği için anlatıyor. Odayı tanıyor, yatağını biliyor, hareket etmek istiyor ama edemiyor. Üstüne bir de yanında biri varmış hissi geliyor. Sabah rahat rahat konuşurken, o birkaç dakikanın korkusunu küçümsemek kolay.

“Karabasan geldi” dediğimizde aslında aynı deneyimi anlatmıyor olabiliriz. Şunlar tek cümlenin içinde birbirine karışıyor:

• Kıpırdayamamak veya sesini çıkaramamak.
• Odada biri olduğunu hissetmek; bazen bir gölge ya da yüz görmek.
• Göğüste ağırlık, baskı veya boğuluyormuş hissi.
• Ses ya da dokunma algısı.
• Yükselme, havada olma veya kendini başka bir konumdan görme hissi.

Bunların hepsi herkeste bir arada olmuyor. Biri yalnızca kıpırdayamadığını anlatıyor, diğeri gördüğü yüzü unutamıyor. Anlatıyı dinlerken önce o ayrıntıyı duymak isterim; hepsini aynı hikâyenin içine sıkıştırmak istemem.

Uyku felci açıklamasında farkındalık ile REM uykusundaki kas baskılanması bir süre örtüşüyor. Kişi çevresinin farkında hissediyor ama hareket etmekte güçlük çekiyor. Göz hareketleri ve solunumla ilgili sistemler aynı biçimde kapanmış değil; göğüste hissedilen baskıyla nefesin tamamen durmuş olması da aynı şey değil. Bu geçişe görüntü, ses veya birinin varlığı hissi eşlik edebiliyor.

Beden dışı deneyimlerle yan yana gelmesi de buradan: İnsan bazen yalnızca hareketsiz kalmıyor, kendisini yatağın dışında veya yukarıda hissediyor. Bu hissin nasıl oluştuğu ayrı bir merak konusu. Yaşananın ne kadar gerçek geldiğini, anlatan kişiye tepeden bakarak öğrenemeyiz.

Türkiye’de cin ve karabasan dili devreye giriyor. Mısır ile Danimarka’yı karşılaştıran araştırmalarda insanların açıklamaları ve korkuları farklılaşabiliyor. İtalya’nın Abruzzo bölgesindeki çalışmada ise Pandafeche adıyla anılan varlık ve ondan korunmak için düşünülen yollar kaydedilmiş. Bunlar deneyim yaşamış kişilerle yapılmış araştırmalar; tek bir örneklem bütün ülkeyi temsil etmese de karşılaştırma çok ilginç.

Bir şeyi yaşadığımızda ona isim vermek için önceden duyduğumuz hikâyelere dönüyoruz. Peki o hikâyeler, olay sırasında ne beklediğimizi de etkiliyor mu? Aynı korkunun başka ülkede başka bir yüzle anlatılması benim en çok takıldığım taraf.

Fuseli’nin The Nightmare tablosuna bakın: göğüsteki ağırlık ve yatağa çöken varlık fikri, telefon ekranlarından çok önce resme girmiş. Abildgaard da aynı korkuyu başka bir görüntüye dönüştürmüş. İkisi de olay fotoğrafı değil; anlatılanı görünür kılmaya çalışan resimler.

Cin olduğuna inanan biri de yaşadığını anlatabilsin, uyku fizyolojisi üzerinden düşünen biri de ayrıntıları konuşabilsin. İlk yanıt alay olunca anlatacak insan kalmıyor. Bu durum sıklaşıyor, uykuyu bozuyor veya gündüz aşırı uyuklamayla birlikte geliyorsa bir uyku hekimine anlatmak da yaşananı ciddiye almanın bir yolu.

İlgili tartışmalar: Ayak ucundaki ağırlık

Neden farklı insanlar benzer bir gölge anlatıyor?

Birbirini tanımayan insanların odanın köşesinde duran bir silüetten, göğüsteki baskıdan veya görünmeyen bir varlıktan söz etmesi, karabasanın en güçlü ortak noktalarından biri. Aynı bedensel durumda benzer algı motiflerinin oluşabilmesi araştırmaya değer. Fakat benzer silüet anlatmakla, iki kişinin bütün ayrıntıları aynı olan tek bir rüyayı paylaştığını göstermek aynı şey değil.

REM uykusu sırasında hareket baskılanırken, uyanıklık ve rüya benzeri algılar geçişte bir süre örtüşebiliyor. Hareket etmek isteyip edememek korkuyu büyütebilir; beyin bedenin konumunu, çevredeki görüntüleri ve beklenen hareketi birlikte anlamlandırmaya çalışır. “Odada biri var” hissi bazen açık bir yüz olmadan da yaşanır.

Baland Jalal ve V. S. Ramachandran, 2014’teki yazılarında beden ve benlik bilgisinin çok duyulu işlenmesine odaklanan bir hipotez önerdi. Sonraki çalışmalarında yabancı varlık hissini beden temsilindeki geçici uyumsuzluklarla ilişkilendirdiler. Bu, her gölgenin biçimini önceden söyleyen bir kural değil; deneyimin nasıl kurulabileceğine ilişkin araştırma modeli.

Benzer motif, aynı kayıt demek değil

İnsan bedeni ve uyku geçişleri ortak özellikler taşıyor. Kültür, önceden duyulan hikâyeler ve o anda duyulan korku da görülenin nasıl adlandırılacağını etkileyebilir. Biri “karabasan”, diğeri “gölge adam” derken ortak bir duyum çekirdeği olabilir; ayrıntılar yine de değişir. Bu çeşitlilik, anlatan kişiye inanmadığımızı değil, gerçekten ne yaşadığını dinlediğimizi gösterir.

• Deneyimi başka bir anlatıyı okumadan önce kaydetmek karşılaştırmayı daha anlamlı yapar.
• Yalnızca benzer ayrıntıları değil, birbirine uymayanları da korumak gerekir.
• Olayın zamanı, uykuya dalarken mi uyanırken mi olduğu ve hareket durumu önemlidir.

Capgras dosyasında da gördüğümüz şeyle ona eşlik eden tanıdıklık hissinin ayrılabilmesi konuşuluyor. Aynı tablo değil, ama algının yalnızca gözün aldığı görüntüden oluşmadığını düşünmek için güzel bir karşılaştırma. Karabasanı yaşayanın korkusu gerçek; bu korkunun nasıl bir sahneye dönüştüğü ise hâlâ ayrıntılarıyla araştırılıyor.