Gaipten Gelen İlaçlarla Savaşan Büyücü İllüzyonu

90’lar televizyon kuşağının ve geleneksel menkıbe anlatılarının, ismini ya tamamen sansürlediği ya da "devlete başkaldıran, gizemli güçleri olan bir büyücü ve sapkın" olarak sunduğu en trajik, en derinlikli şahsiyetlerden birine geldik: Şeyh Bedreddin, yani tam adıyla Bedreddin Mahmud bin İsrail bin Abdülaziz.

Ekrandaki o bilindik, üzeri örtülmüş Yeşilçam/TV kurgularını ve kulaktan dolma efsaneleri hatırlayın: Osmanlı’nın Fetret Devri karmaşasında, ormanların derinliklerinde veya ıssız kalelerde, gözleri bir noktaya kilitlenmiş, yarı meczup yarı karanlık bir şeyh: Bedreddin. Yanında müridleri Torlak Kemal ve Börklüce Mustafa ile birlikte gizli ayinler yapmakta, güya toplumu dinden çıkaracak, "ortak mülkiyet" adı altında her şeyi helal kılacak sapkın bir inanç yaymaktadırlar.

O dönemin anlatılarında ona öyle "korkutucu ve büyüsel" güçler yüklenirdi ki, izleyici bu adamın gerçekten dine savaş açmış bir cadı mı yoksa gaipten gelen güçlerle ordu toplayan bir büyücü mü olduğunu anlayamazdı: Güya bir bakışıyla insanları hipnotize eder, doğadaki hayvanları müridi yapar, savaştığı Osmanlı ordusunun üzerine gökten ateşler veya görünmez engeller yağdırır. En sonunda da ulema toplanır, "Bu adam dinden çıkmış bir mülhiddir, devlete isyan etmiştir!" diyerek Serez çarşısında bir ağaca asılarak idamına fetva verir.

İzleyiciye yine aynı zehirli, korkutucu mesaj aşılanırdı: "Gördünüz mü, düzenin ve sarayın dışına çıkıp 'ortaklık' falan derseniz, dinden de çıkarsınız, kelleniz de böyle bir ağaçta sallanır."

Peki 1420 yılında Serez’de çırılçıplak bir ağaca asılarak katledilen gerçek Şeyh Bedreddin kimdi? Gerçekten İslam’ı yıkmaya çalışan bir büyücü, aklını yitirmiş bir mülhid miydi, yoksa Osmanlı’nın en büyük hukuk dehasıyken, saray elitlerinin, toprak ağalarının ve sömürü düzeninin halkı ezmesine karşı çıktığı için siyasi bir katliamla susturulan bir adalet savaşçısı mı?

Gelin o "isyancı büyücü" ve "sapkın" sis perdesini aralayıp, Serez’deki o darağacının arkasındaki gerçek adalet mücadelesine bakalım.

Sahne Arkasındaki Anadolu: Fetret Devri’nin Yangını ve Sömürülen Halk

Şeyh Bedreddin’in yaşadığı dönem (14. yüzyılın sonu - 15. yüzyılın başı), Osmanlı’nın Timur darbesiyle (Ankara Savaşı, 1402) yıkımın eşiğine geldiği, kardeşlerin birbirini boğazladığı Fetret Devri’dir.

  • Halkın Canı ve Malı Yağmalanıyor: Taht kavgaları yüzünden Anadolu ve Rumeli toprakları sürekli el değiştirmekte; her gelen şehzade halktan yeni vergiler toplamakta, tarlaları yağmalamakta, gençleri zorla askere almaktadır.
  • Sınıfsal Uçurum ve Tımar Sömürüsü: Topraklar saray aristokratları ve feodal beyler (tımar sahipleri) arasında paylaşılmış; köylü, çiftçi ve esnaf kendi ürettiği toprağın kölesi haline getirilmiştir. Din adamları ise hangi şehzade güçlüyse onun adına fetva vererek bu sömürüyü meşrulaştırmaktadır.

Şeyh Bedreddin, sıradan, okumasız bir tarikat dervişi falan değildir.

  • İslam Dünyasının En Büyük Hukukçusu: Kahire’de, Şam’da, Tebriz’de dönemin en büyük medreselerinde okumuş; fıkıh (hukuk), mantık ve felsefe alanında çağının en büyük otoritelerinden biri olmuştur. Yazdığı Câmiu’l-Fusûleyn (hukuk kitabı) yüzyıllar boyunca Osmanlı mahkemelerinde başvuru kaynağı olarak kullanılmıştır.
  • Kazaskerlik Makamı: Musa Çelebi’nin (Fetret Devri şehzadelerinden biri) kazaskerliğini (adalet bakanlığı ve başyargıçlık) yapmış; devletin en tepe adalet mekanizmasını bizzat yönetmiştir.

Böylesine devasa bir kariyeri ve makamı olan bir adam, neden her şeyi bırakıp İznik’e, oradan Rumeli’ye sürgüne gider ve bir toplumsal direnişin manevi lideri olur?

Filmler buna "sapkınlık ve taht hırsı" der. Tarih ise "adalet ve insan onuru" der.

"Yârin Yanağından Gayrı Her Şeyde Ortaklık": Hakikatin Sınıfsal Sesi

Şeyh Bedreddin ve müridleri Börklüce Mustafa ile Torlak Kemal’in Ege’de (Karaburun) ve Rumeli’de başlattığı o büyük hareketin felsefesi neydi?

Sistem ve saray uleması, bunu "Her şeyi ortak ettiler, dinden çıktılar" diye çarpıttı. Oysa Bedreddin’in savunduğu şey, Kur'an’ın en temel adalet ve paylaşım ilkeleridir:

  1. Toprakta ve Emeğe Ortaklık (Sömürüye İsyan): Bedreddin ve dostları, "Yeryüzü Allah’ındır, insanlar o toprağı işledikleri sürece ondan faydalanmalıdır. Birkaç beyin, saraylının bütün toprakları kapatıp halkı köle gibi çalıştırması gayrimeşrudur" dediler. "Yârin yanağından gayrı her şeyde, hep beraber ortak olabilmek" ilkesi, bir ahlaksızlık değil; üretimde, toprakta ve ekmekte adil bir paylaşım, feodal sömürüye karşı ortaklaşa bir yaşam manifestosuydu.
  2. Din, Dil ve Irk Ayrımcılığına Son: Ege’deki o büyük direnişin içinde Müslüman Türkmenler, Rum Ortodoks köylüler ve Museviler yan yana, omuz omuza yer aldı. Bedreddin, insanların din, dil veya ırk yüzünden birbirini boğazlamasına karşı çıktı: "Aynı Allah’ın kullarıyız, aynı toprağın üzerindeyiz, neden birbirimizi eziyoruz?" Bu birleştirici, barışçıl ses; o dönemde insanları birbirine kırdırarak taht kavgası yürüten şehzadeleri ve saray elitlerini dehşete düşürdü.

Mülhidlik (Dinsizlik) İftirası: Bir Bilgeyi Siyaseten Katletmek

Peki Şeyh Bedreddin’in idam fetvası nasıl verildi?

1420 yılında I. Mehmed (Çelebi) isyanı bastırdıktan sonra, Bedreddin’i Serez’de kurulan özel bir mahkemeye çıkardı.

  • Hukuken İdam Edilemedi: Mahkemenin başındaki kadı (Heratlı Mevlana Yegan), Bedreddin’in muazzam fıkıh bilgisi karşısında onun dini bir suç işlediğine, dinden çıktığına dair en ufak bir delil bulamadı. Bedreddin’i "inancı yüzünden" mahkum edemediler.
  • Siyasi Katliamın İtirafı: Sonunda fetvayı veren ulema, tarihe geçecek o itirafta bulundu: "Onun inancını ve ilmini yargılayamayız; ancak siyaseten (devletin bekası için) öldürülmesi vaciptir, malı ise varislerine helaldir (murted olmadığı için yağmalanamaz)." Yani adamı dinsiz olduğu için değil, sarayın ve feodal beylerin sömürü tekerine çomak soktuğu için astılar!

Tıpkı Hallâc-ı Mansûr gibi, Bedreddin’i de asarken ve sonrasında üzerine "büyücü, sapık, dinden çıkmış" yaftaları yapıştırdılar. Neden? Çünkü onun savunduğu toprak reformu, adil paylaşım ve hür insan felsefesi; halkı dinle, korkuyla ve vergilerle sömürmek isteyen her devrin egemenleri için ölümcül bir virüstü.

Ters Köşe: Darağacındaki Hukukçudan "Karanlık İsyancı" Üretmek

Bugün Şeyh Bedreddin dendiğinde, birçok insanın aklına sadece "Osmanlı’ya isyan eden, ne idüğü belirsiz, din dışı bir figür" gelir.

  • Tarihteki Gerçek Bedreddin; Osmanlı’nın en parlak hukuk beyinlerinden biri olan, feodal sömürüye, taht kavgalarının halkı ezmesine karşı çıkan, insanın emeğini ve onurunu kutsal gören, dinler arası barışı savunan muazzam bir toplumsal adalet önderiydi.
  • Menkıbelerin ve Resmi Tarihin Bedreddin’i ise; müridlerini büyüyle peşinden sürükleyen, dinde sapkınlık çıkaran, devlete başkaldırıp hak ettiği cezayı bulan karanlık bir mülhid.

Onun o devrimci adalet çığlığını, Serez çarşısındaki o kuru ağacın dallarına asarak unutturmak istediler. Ama Bedreddin’in hür ve adil dünya rüyası, yüzyıllardır o ağacın dallarından toprağa, oradan da adaleti ve paylaşımı savunan her vicdanlı insanın kalbine süzülmeye devam ediyor. Nazım Hikmet’in de dediği gibi: "Serez’in esnaf çarşısında mahkemesini kurdular... Bilmediler ki asılan sadece bir beden değil, insanın insana kulluğuna karşı yükselen o ölümsüz sestir."