Sunucusu olmayan ama silinemeyen Freenet düğümleri veriyi nasıl parçalayıp saklıyor?

Tor ağında sansürlenmiş bir web sitesini kalıcı olarak kapatmanın yolu sanıldığı kadar gizemli değildir: o .onion adresini barındıran fiziksel sunucuyu ya da veri merkezini tespit edip fişini çektiğiniz anda site kapanır. İrlandalı bilgisayar bilimci Ian Clarke ise henüz 1999 yılında Edinburgh Üniversitesi'ndeki bitirme tezinde internet mühendisliğinin çok daha radikal bir sorusunu sordu: "İçinde merkezi bir sunucu bulunmayan, tek bir fiziksel sahibi olmayan ve hiçbir mahkeme kararı ya da sunucu baskınıyla içeriğin silinemediği bir veri ağı kurulabilir mi?" İşte bugün yeni adıyla Hyphanet olarak da bilinen Freenet projesi tam olarak bu sorunun pratik cevabı olarak doğdu.

Parçalanmış şifreli bloklar ve 'makul inkâr edilebilirlik'

Freenet'te bir blog, forum ya da arşiv sayfası (freesite) yayımlamak için 7/24 açık tutmanız gereken bir ev sunucusu veya kiralık VPS gerekmez. Bir dosyayı ya da küçük bir HTML paketini ağa yüklediğinizde yazılım o veriyi küçük, kriptografik olarak şifrelenmiş sabit boyutlu bloklara böler, gereksiz parite blokları (FEC) ekler ve ağdaki diğer kullanıcıların bağışladığı sabit disk alanlarına ("datastore") dağıtır. Siz bilgisayarınızı tamamen kapatsanız bile dosya ağda yaşamaya devam eder.

Dahası, ağdaki içerik ömrü popülerlikle ters değil doğru orantılıdır: bir belge ne kadar çok okunur ve talep görürse, o içeriğin şifreli parçaları istek yolundaki düğümlerin önbelleklerinde otomatik olarak çoğalır ve erişim hızlanır. Hiç kimsenin açmadığı eski dosyalar ise disk alanı doldukça zamanla en alt sıradan düşer. Buradaki asıl hukuki ve teknik kalkan ise makul inkâr edilebilirliktir: ağa katılan bir düğüm operatörü kendi bilgisayarındaki şifreli veri deposunda hangi dosyanın parçalarının durduğunu bilemez ve göremez; bloklar yalnızca doğru kriptografik anahtarlar (CHK veya SSK) birleştirildiğinde anlamlı bir dosyaya dönüşür.

Darknet modu ve açık ağ (Opennet) ayrımı

Freenet kullanıcılarına iki ayrı topoloji modu sunar:

• Opennet Modu: Tıpkı standart P2P yazılımları gibi sistem sizi otomatik olarak ağdaki rastgele yabancı düğümlere bağlar; kurulumu kolaydır ancak devlet düzeyindeki gözetim düğümleri ağ yapısını haritalamaya çalışabilir.
• Darknet (Friend-to-Friend) Modu: Bilgisayarınız yalnızca gerçek hayatta tanıyıp güvendiğiniz ve anahtar değişimi yaptığınız kişilerin düğümleriyle bağlantı kurar. Küçük dünya (small-world) grafiği mantığıyla veri bu güven zincirleri üzerinden yönlendirilir; bu sayede devlet düzeyindeki derin paket inceleme (DPI) ve trafik engelleme duvarlarına karşı Tor ağından bile daha dirençli bir yapı oluşur.

CHK ve SSK anahtarları içeriği nasıl adresler?

Freenet'te klasik anlamda bir Alan Adı Sistemi (DNS) ya da IP adresi yoktur; her şey kriptografik anahtar türleriyle çağrılır. Değişmez bir dosya veya makale yüklendiğinde CHK (Content Hash Key) yani içeriğin SHA-256 özeti üzerinden türetilen tekil bir adres oluşur; bu sayede dosyanın tek bir baytı dahi değiştirilirse anahtar tutmaz ve bütünlük garantilenir. Güncellenebilir bloglar ve forumlar ise SSK (Signed Subspace Key) ve USK (Updatable Subspace Key) adı verilen açık/gizli anahtar çiftleriyle yayımlanır; böylece yalnızca özel imzalama anahtarının sahibi yeni sürüm çıkarabilir.

Elbette Freenet'in de ağır ödünleri vardır: dinamik sunucu tabanlı PHP/Node uygulamalarını, canlı sohbet odalarını veya yüksek hızlı video akışını desteklemek için tasarlanmamıştır. Statik sayfaların yüklenmesi sabır ister ve indeks mantığı standart web dizinlerinden çok farklıdır. Yine de 2023 sonrasında Hyphanet markasıyla güncellenen proje, "sahipsiz, silinemeyen kalıcı bilgi arşivi" fikrinin bilgisayar tarihindeki en saf dağıtık uygulaması olarak yerini korur.