8. ve 11. yüzyıllar arasında Viking uzun gemileri (drakkarlar) açık okyanusa açılıp Grönland'a, İzlanda'ya ve hatta Kuzey Amerika kıyısı Vinland'a ulaştığında denizcilerin elinde henüz manyetik pusula yoktu. Çıplak okyanusta günlerce kara görmeden ilerlemek için en büyük rehberleri gökyüzüydü; özellikle geceleyin yerini değiştirmeyen Kutup Yıldızı (Polaris) ve gündüz güneşin gökyüzündeki yüksekliği yön tayini sağlıyordu. Peki yaz aylarında güneşin neredeyse hiç batmadığı ama gökyüzünün günlerce kesif bir sis veya alçak bulut tabakasıyla örtüldüğü Kuzey Atlantik'te Viking kaptanları rotasını nasıl şaşırmıyordu?

Sagalardaki 'Sólsteinn' ve Çift Kırılma Fiziği

Orta Çağ İzlanda destanlarında, örneğin Rauðúlfs þáttr metninde ve kilise envanter kayıtlarında, Kral Olaf'ın kalın kar ve bulut altında dahi "güneş taşı" (sólsteinn) adı verilen parlak bir minerali havaya kaldırıp güneşin görünmeyen konumunu tespit ettiği anlatılır. Uzun süre edebiyatçıların hayal gücü sanılan bu taş için modern fizikçilerin ve arkeologların elinde çok somut üç aday mineral bulunuyor: İzlanda kalsiti (şeffaf kalsiyum karbonat kristali), kordiyerit ve turmalin.

• Atmosferik polarizasyon prensibi: Güneş kalın bulutların arkasına saklansa ya da ufkun hemen altında kalsa bile, atmosferden saçılan güneş ışığı belirli bir açıyla kutuplaşmış (polarize) olarak yeryüzüne iner. İnsan gözü bu kutuplaşmayı doğrudan seçemez ama çift kırılımlı kristaller bunu görünür kılar.
• Çift gölge oyunu: Şeffaf bir İzlanda kalsiti kristalini gökyüzüne tutup altına küçük bir nokta veya çizgi çizdiğinizde ışığı iki ayrı huzmeye ayırdığı için alttaki işaret çift görünür. Kristali elinizde döndürdüğünüzde iki gölgenin parlaklığı milimetrik olarak eşitlendiği anda, taşın simetri ekseni doğrudan güneşin gizli yönünü işaret eder.
• Gemi enkazındaki fiziksel ipucu: Bugüne dek bir Viking mezarında doğrulanmış güneş taşı çıkmamış olsa da 2013 yılında Manş Denizi'ndeki Alderney açıklarında 1592'de batan bir İngiliz savaş gemisinin (Alderney enkazı) navigasyon sandığında, pergel ve kum saatinin tam yanında bir adet şeffaf İzlanda kalsiti bulunması bu yöntemin Kuzey Avrupa denizciliğinde asırlarca kullanıldığını güçlü biçimde destekledi.

Denizde Yüzde 100 Kesinlik Veriyor mu?

Elbette güneş taşı tek başına mucizevi bir GPS değildi. Macar ve İsveçli araştırmacıların açık deniz simülasyonları ve Grönland enlemindeki saha testleri, çok kalın fırtına bulutları altında doğruluk payının keskin biçimde düştüğünü; ancak parçalı bulutlu havalarda, siste ve özellikle güneşin batışa yaklaştığı alacakaranlıkta Kuzey Kutbu çevresinde yaklaşık 1 ila 3 derece hata payıyla yön verdiğini kanıtladı. Viking denizcileri büyük olasılıkla taşı, ortasında küçük bir gölge çubuğu bulunan ve Grönland enlem çizgileri kazınmış dairesel bir ahşap güneş kadranıyla (Uunartoq diski benzeri aletlerle) birlikte kullanıyordu.

Kuzey sularında her gizemin arkasında gerçek doğa olaylarıyla sert denizcilik tecrübesi yan yana yürür; tıpkı yüzyıllarca anlatılan Orkney kıyısındaki Stronsay canavarı efsanesinin sonradan çürümüş bir dev köpekbalığına dayanması gibi, Vikinglerin sihirli taşı da efsanevi bir tılsım değil, optik bilimini içgüdüsel olarak çözen parlak bir kalsit kristaliydi.