Bolivya Altiplano'sunda, Titicaca Gölü kıyısından pek de uzak olmayan deniz seviyesinden yaklaşık 3.850 metre yüksekte duran Tiwanaku ve Puma Punku kalıntıları, internet belgesellerinin en sevdiği kurbanlardan biridir. Herkes o meşhur H biçimli andezit blokların yakından çekilmiş fotoğraflarını paylaşır ve "bakın şu 90 derecelik oluklara, kör deliklere ve jilet gibi kenarlara; bunları ancak lazer ya da elmas uçlu testere kesebilir" der. Oysa sahaya gerçekten inen bir taş ustasının, deneysel arkeoloğun ya da jeologun gözünden bakıldığında ortada uzaylı lazeri değil, olağanüstü sabırlı bir neolitik-tunç çağı taş işçiliği ve ne yazık ki çoğu zaman görmezden gelinen bir inşaat lojistiği vardır.

Pumapunku platformunda birbirine kenetlenen kırmızı kumtaşı temel levhaları ve taş kenet yuvaları.
Pumapunku platformunda birbirine kenetlenen kırmızı kumtaşı temel levhaları ve taş kenet yuvaları.

Tarihsel ve teknik gerçekleri popüler mitlerden ayırmak için, Pumapunku sahasındaki fiziksel bulguları tek tek incelemek gerekir:

  • Andezit sertlik efsanesi: Andezit Mohs sertlik ölçeğinde 6-7 civarındadır; yani 7 sertliğindeki kuvars kumu, granit/kuvarsit çekiç taşları ve odun-kemik destekli aşındırıcı sürtme çubuklarıyla sabırla dövülüp oyulabilir. Üstelik blokların yüzeyi sanıldığı gibi mikron hassasiyetinde pürüzsüz değildir; yüksek çözünürlüklü makro fotoğraflarda taş vurma (pecking) çukurları, el ile düzeltilmiş hafif bombe farkları ve aşındırma çizgileri çıplak gözle seçilir. Deneysel arkeolog Jean-Pierre Protzen bu blokların aynı geometrik yüzeylerini yalnızca nehir taşları ve kumla birebir kopyalamayı başarmıştır.
  • Metal kenet (I-kramp) teknolojisi: Blokların kenarlarındaki T ve I şekilli oyuklar, taşları birbirine kilitlemek için önceden dökülmüş değil, doğrudan taşın içine akıtılan erimiş bakır-arsenik-nikel alaşımlı metal kenetler içindir. Yapılan metalografik analizler, Tiwanaku ustalarının taşınabilir seramik potalarla şantiyeye gelip yaklaşık 1100 derece ısıtılmış sıvı bronzu taş oluklara döktüğünü ve böylece yüksek rakım depremlerine dayanıklı esnek bir sismik kilit sistemi kurduğunu kanıtladı.
  • Tarihlendirme saptırması: Bazı alternatif yazarlar astronomik hizalama iddialarıyla bölgenin M.Ö. 15.000'den kaldığını öne sürse de, Pumapunku'nun temel tabakalarından, duvar harçlarındaki organik kalıntılardan ve seramik katmanlarından alınan radyokarbon örnekleri tutarlı biçimde M.S. 536 ile 600 yılları arasına işaret eder. Yani yapı, Roma sonrası dönemin Güney Amerika'daki çağdaşı olan dev bir imparatorluk projesidir.
  • Kırmızı kumtaşı ve andezit ayrımı: 130 tonu aşan dev temel levhaları sert andezitten değil, yaklaşık 10 kilometre güneydeki dağ ocaklarından kamış halatlar ve eğimli rampalarla çekilen daha yumuşak kırmızı kumtaşından yontulmuştur. Koyu gri andezit ise Copacabana yarımadası yakınlarından Titicaca Gölü üzerinden sazlık sallarla taşınan daha küçük, ince işçilikli H blokları ve tapınak kapı eşikleri için kullanılmıştır.
  • Standartlaşmış modüler üretim: H bloklarının birbirine neredeyse tıpatıp benzemesi şablonların kullanıldığını gösterir. Taş ocaklarında yüzlerce ustanın aynı ahşap ve ip ölçülerine bağlı kalarak seri yontum yapması, merkezi bir mimarlık atölyesinin varlığına işaret eder.
19. yüzyıl araştırmacısı Alphons Stübel ve Tiwanakudaki tek parça andezitten oyulmuş Güneş Kapısı.
19. yüzyıl araştırmacısı Alphons Stübel ve Tiwanakudaki tek parça andezitten oyulmuş Güneş Kapısı.

Elbette bu gerçekler Tiwanaku'nun görkemini küçültmez; aksine yükseltir. Ağaçsız bir yüksek platoda, oksijenin deniz seviyesine göre yüzde kırk azaldığı ve gecelerin sıfırın altına düştüğü bir iklimde binlerce işçiyi besleyip koordine etmek, on kilometreden 130 tonluk taş çekmek ve metal alaşım kenetlerle Cusco'daki dev İnka duvarlarına ilham verecek bir tapınak terası kurmak başlı başına mühendislik dehasıdır. İspanyol kronikçi Bernabé Cobo'nun yazdığına göre 16. yüzyılda bile yerel halk o H bloklarının eski biçimini hatırlamıyordu; çünkü yapı büyük olasılıkla tamamlanamadan M.S. 1000 civarındaki büyük kuraklıkla imparatorluk çöktü ve sonraki yüzyıllarda hem İspanyol sömürge kiliseleri hem de La Paz demiryolu inşaatı için taş ocağı gibi yağmalandı. Lazer masalını bir kenara bırakırsak, Pumapunku'nun asıl gizemi o H bloklarının ayaktayken oluşturduğu üç boyutlu yapının tam mimari planını hala çözememiş olmamızdır.