Esrarengiz Puma Punku Taşları

Puma Punku taşlarının fotoğraflarında insanın gözü özellikle iç köşelere gidiyor. Düz bir yüzeyden çok, tekrar eden girintiler ve birbirine uyacakmış gibi duran biçimler etkiliyor. Bir süre sonra asıl soru değişiyor: Bu taş tek başına ne kadar düzgün değil, hangi yapının parçasıydı?

“Lazer kesim” sözü, gördüğümüz düzgünlüğü anlatmak için kullanılan modern bir benzetme olarak çok etkili. Fakat aynı söz bir üretim tekniği iddiasına dönüştüğünde, kesim yüzeyinde o tekniğe özgü izleri göstermek gerekir. Fotoğraftan cetvel gibi görünen bir kenar, kullanılan aleti kendiliğinden söylemez.

Önce taşları birbirinden ayıralım

Buradaki bütün bloklar tek malzemeden ve tek ağırlıkta değil. Kumtaşı platform levhalarıyla ayrıntılı işlenmiş andezit parçalarını aynı “dev granit blok” başlığına koymak, tartışmayı daha başlamadan bozuyor. Özellikle H biçimli bloklar ile daha büyük platform parçaları farklı mimari görevler üstlenmiş olabilir. Birinin ağırlığını alıp diğerinin hassas biçimine eklediğimizde, gerçekte tek bir nesneye ait olmayan süper bir taş üretmiş oluyoruz.

Puma Punku’yu çok eski bir kayıp uygarlığa bağlayan anlatılar yaygın. Mimarisini yeniden kurmaya çalışan araştırma ise yapıyı Tiwanaku dünyası içinde, yaklaşık bir buçuk bin yıllık bir geçmişle ele alıyor. Burada güzel bir ayrıntı var: kırılmış ve dağılmış taşlar yalnız yapının yıkılışını anlatmıyor; bir zamanlar nasıl göründüğünü yeniden düşünmek için de kullanılabiliyor. Birbirinden kopuk “imkânsız taşlar” yerine kapıları, geçişleri ve yüzeyleri olan bir mimari ortaya çıkmaya başlıyor.

Taşları küçültünce ne değişti?

Alexei Vranich’in çalışmasında tarihsel çizimler, arazi notları ve taş parçalarının modelleri bir araya getiriliyor. Üç boyutlu baskı burada antik insanların kullandığı bir teknik değil; araştırmacının parçaları yeniden yan yana getirmesini sağlayan bugünkü araç. Taşı kaldırmadan onun ölçekli bir kopyasını çevirebiliyor, hangi yüzeyin öteki parçayla ilişki kurduğunu deneyebiliyorsunuz.

Bu yaklaşım bana tek bir “mükemmel kesim” yakın planından daha çok şey söylüyor. Çünkü taşın bir ön yüzü, saklı kalan yüzeyi, başka parçayla birleşeceği kenarı ve yapının bütünündeki yeri var. Protzen ve Nair’in yapı ayrıntıları üzerinden yürüttüğü inceleme de işçilikle mimari düzeni birlikte ele alıyor.

Buradan “her taşı hangi ustanın hangi sırayla işlediğini artık biliyoruz” sonucu çıkmıyor. Kaybolmuş parçalar, yerinden oynatılmış bloklar ve tamamlanmamış işler var. Ama araştırmanın olduğu yerde “hiçbir açıklama yok” demek de aynı ölçüde eksik kalıyor.

• Tekrarlanan biçimler: Ortak bir tasarım ve ölçü düzeni nasıl aktarılmış olabilir?
• İşlenmiş ve işlenmemiş yüzeyler: Hangi yüzeyin görüleceği baştan düşünülmüş mü?
• Birleşim ayrıntıları: Tek blok yerine hangi daha büyük mimari parça yeniden kurulabiliyor?

Uzaylı müdahalesi fikrini savunan biri de bu ayrıntılardan kaçmamalı. “Bize çok düzgün görünüyor” ile “bu yüzeyin şu üretim özelliği bilinen tekniklerle açıklanamıyor” aynı güçte savlar değil. Nan Madol’un taşıma meselesinde olduğu gibi burada da merakı büyüten şey yalnız hayret etmek değil; taşı, çizimi ve denemeyi birbirine yaklaştırmak.