Temmuz 1518’in boğucu yaz sıcağında Kutsal Roma İmparatorluğu sınırlarındaki Strazburg şehrinde, Frau Troffea adlı bir kadın evinin önündeki dar taş sokağa çıktı ve ortada ne bir çalgıcı ne de bir şenlik varken şiddetle dans etmeye başladı. Komşuları ve kocası önce inatçı bir öfke nöbeti ya da sarhoşluk sandı, fakat akşam olduğunda Troffea hâlâ zıplıyor, ayakları kan içinde yere yığılıp birkaç saat bitkinlikten uyuduktan sonra uyanıp yeniden aynı kontrolsüz sıçrayışlara devam ediyordu. Bir hafta geçmeden ona otuz dört kişi daha eklendi; Ağustos ortasına gelindiğinde ise şehir meclisi kroniklerine göre yaklaşık dört yüz insan kendilerinden geçercesine dönüp tepiniyor, bazıları kalp yetmezliği, inme ve aşırı su kaybından sokak ortasında can veriyordu.

Bugün kulağa bir karanlık fantastik roman girişi gibi gelse de, 1518 dans vebası belediye karar defterleri, hekim konsültasyonları ve piskoposluk vaazlarıyla Avrupa tarihinin en iyi belgelenmiş toplumsal anomalilerinden biridir. İşin daha da trajikomik tarafı, Strazburg yöneticilerinin salgını durdurmak için seçtiği yöntemin felaketi körüklemesiydi: dönemin humoral tıp teorisine göre bunun "doğal bir hastalık, aşırı sıcak kan" kaynaklı olduğuna hükmeden hekimler, hastaların içindeki ateşli kanı terle atması için "daha çok dans etmeleri" gerektiğini söyledi! Şehir meclisi iki lonca salonunu ve açık pazar alanını boşaltıp ahşap sahneler kurdu, hatta kurbanların durmaması için ücretli davulcular, flütçüler ve sağlam yapılı refakatçiler kiraladı.

Beklenen iyileşme elbette yaşanmadı; müzik ve kalabalık meraklı bakışlar transı yatıştırmak yerine bulaşıcı paniği büyüttü. Yetkililer sonunda hatayı görüp sahneleri söktü, şehirde müziği ve kamusal dansı yasakladı ve ayakta duramayan dansçıları at arabalarına doldurarak Saverne tepelerindeki Aziz Vitus (St. Vitus) mağara tapınağına tövbe duasına yolladı; ancak sonbahar serinliğiyle birlikte bu toplu nöbet yavaşça söndü.

Ergot Mantarı mı Yoksa Açlık ve Korku Transı mı?

Beş yüz yıl sonra tarihçiler ve toksikologlar Strazburg vakasını açıklamak için iki temel hipotez arasında gidip geliyor. Uzun süre popüler olan birinci teori, nemli yaz aylarında çavdar ekmeğine bulaşan Claviceps purpurea mantarının ürettiği ergot alkaloidlerinin (LSD’nin doğal öncülü) halkı halüsinasyon ve istemsiz kasılmalara soktuğunu savunurdu. Ancak tarihçi John Waller A Time to Dance, A Time to Die kitabında bu teze karşı son derece güçlü iki tıbbi itiraz yükseltti: ergotizm yalnızca spazm değil, şiddetli damar daralmasına bağlı el-ayak kangreni, kusma ve felç yapar; bir insanın ergot zehirlenmesiyle haftalar boyunca ayakta koordineli dans etmesi fizyolojik olarak imkansıza yakındır. Ayrıca aynı ekmeği yiyen kocaların etkilenmeyip yalnızca belli kişilerin transa girmesi toksikolojiyle uyuşmaz.

Waller’ın savunduğu ikinci açıklama ise dönemin korkunç sosyoekonomik ve psikolojik manzarasına odaklanır: 1518 yılı Strazburg halkı için arka arkaya gelen tahıl kıtlığı, dondurucu kışlar, veba, cüzzam ve yeni yayılan frengi dehşetinin yılıydı. Ren Nehri vadisi boyunca insanlar, inançlarına göre öfkelendiğinde insanı lanetleyip ölünceye dek dans ettirdiğine inanılan "Aziz Vitus laneti" korkusuyla yaşıyordu. Bu dayanılmaz stres altında zihin, tıpkı 1962’deki Tanganyika gülme salgınında ya da modern okullarda görülen kitlesel histeri vakalarında olduğu gibi dissosiyatif bir trans durumuna kaydı ve kültürel beklenti bu bedensel tepkiyi sokaktan sokağa bulaştırdı.

Üstelik Strazburg bu açıdan tarihte tek örnek değildi; 1374 yazında Aachen, Köln ve Metz kentlerini saran daha eski Ren Vadisi dans salgınında da yüzlerce yoksul günlerce sokaklarda zıplayıp çığlık atmış, yerel rahipler olayı şeytan çıkarmayla bastırmaya çalışmıştı. Bu durumdaki insanların çoğu açlık ve susuzluktan bitap düşmüş halde bile duramıyor, bazıları gerçekten de şiddetli dehidrasyon, rabdomiyoliz (kas yıkımı) ve kalp ritmi bozulması nedeniyle hayatını kaybediyordu. Şehir meclisinin çaresiz kalıp kurbanları Saverne’deki Aziz Vitus tapınağına kağnılarla taşıtması, hem dinsel kefaret arayışını hem de modern tıbbın psikojenik salgın adını verdiği olgunun Orta Çağ sonundaki yıkıcı gücünü kanıtlar.