Önüne bir küre (globe) al, parmağını Şili’nin başkenti Santiago’ya koy, diğer parmağını da Avustralya’daki Sidney’e ya da Güney Afrika’daki Johannesburg’a koy. Küre üstünde bu şehirlerin birbirine en kısa yolu nereden geçiyor? Hemen altlarındaki Antarktika kıtasının üzerinden ya da kıyısından, değil mi? Şimdi git bir uçak bileti arama sitesine, bu şehirler arasında uçuş ara. Bak bakalım seni nereden götürüyorlar! Güneyden kestirme uçmak yerine uçağın burnunu binlerce kilometre kuzeye; Los Angeles’a, Dubai’ye, Londra’ya ya da Doha’ya çeviriyorlar! Ulan altımızdaki dünya gerçekten bir top ise, güneydeki iki komşu kıta arasında uçmak için niye Kuzey Yarımküre’yi tavaf ediyoruz?

Antarktika’da kullanılan DC-3 tipi uçak.
Antarktika’da kullanılan DC-3 tipi uçak.
Antarktika’da kayaklı uçakla yapılan lojistik operasyon.
Antarktika’da kayaklı uçakla yapılan lojistik operasyon.

Küre Haritasında 12 Saatlik Yol, Gerçekte Niye 30 Saatlik Kuzey Aktarması?

Havayolu şirketleri bir damla yakıt tasarrufu yapmak için uçaktaki zeytin sayısını bile hesaplarken, iş Güney Yarımküre rotalarına gelince birdenbire “biz yolu iki kat uzatıp kuzeyden dolaşmayı seviyoruz” moduna giriyorlar! Küre haritasına baksan anlamsızlığın daniskası. Ama o topu kenara bırakıp Düz Dünya haritasını (Kuzey Kutbu merkezli azimutal düzlem haritayı) önüne açtığında manzara kabak gibi netleşiyor:

  • Düzlem haritasında Güney Amerika, Güney Afrika ve Avustralya birbirine bitişik değil; diskin en dış çeperinde, birbirinden çok uzak noktalarda duruyor.
  • Santiago’dan kalkıp Dubai veya Kuzey Amerika üzerinden Sidney’e çizdiğin hat, küredeki gibi zikzaklı bir aptallık değil, düzlem haritasında neredeyse dümdüz bir çizgi!

Yani adamlar zarar etmek için yolu uzatmıyor; dünya düz olduğu için gerçek coğrafyadaki en düz hattı uçuyorlar ama küre haritasına bakınca bu rota ucube gibi görünüyor!

“Çift Motorlu Uçak Güvenliği (ETOPS)” Bahanesi Kimi Kandırıyor?

Bu rota rezaletini sorduğunda havacılık uzmanları hemen aynı kısaltmayı suratına fırlatır: ETOPS! Neymiş efendim, çift motorlu uçakların bir motoru arızalanırsa belirli bir dakika içinde inebileceği yedek bir havalimanına yakın uçması şartmış; Antarktika’da yedek pist olmadığı için oradan uçulamazmış.

Bak sen şu işe! İyi de kardeşim, yıllarca gökyüzünü domine eden dört motorlu dev Boeing 747’ler, Airbus A340’lar ve A380’ler çift motorlu ETOPS sınırına takılmıyordu. Onlar niye Antarktika’nın üstünden tarifeli yolcu uçurmadı? Üstelik bugün Antarktika’da askeri ve lojistik kargo uçaklarının, hatta özel Boeing 757’lerin indiği buz pistleri (Union Glacier gibi) gayet de var! Kuzey Kutbu’nun buzları üstünden her gün onlarca ticari uçak vızır vızır geçerken, Güney Kutbu üstünden tek bir ticari transit uçuşun bile geçmemesi sadece “motor güvenliği” ile açıklanabilir mi?

Union Glacier’ın mavi buz pistindeki Boeing 757.
Union Glacier’ın mavi buz pistindeki Boeing 757.

1959 Antlaşması ve Fiili Uçuş Ablukası

İşin aslı şu: Antarktika semaları sivil ve bağımsız havacılığa fiilen kapatılmış durumda. 1959’daki Antarktika Antlaşması’ndan beri bölge uluslararası bir izin ve denetim kalkanıyla korunuyor. Kendi özel uçağınla, yakıtını doldurup “ben güney kutbunu boydan boya geçip öbür taraftan çıkacağım” diyemiyorsun. Tarihte Kuzey’den Güney’e tam tur attığını iddia eden birkaç gösteri uçuşuna bile baktığında, Güney Kutbu noktasından düz devam etmek yerine U dönüşü yapıp geri çıktıklarını veya rotanın büyük kısmında karanlık/kayıtsız bacaklar olduğunu görüyorsun.

Cape Lankester yönündeki yakıt ikmal çalışması.
Cape Lankester yönündeki yakıt ikmal çalışması.
Antarktika’nın tarihî haritası, 1912.
Antarktika’nın tarihî haritası, 1912.

Pilotların kokpitten gördüğü manzara da cabası. 35-40 bin fit irtifada uçan hiçbir pilot, pencereden baktığında aşağı doğru bükülen bir küre görmüyor; ufuk çizgisi her zaman göz hizasında ve dümdüz uzanıyor. Güney enlemlerine inildikçe yaşanan pusula sapmaları ve GPS kesintileri ise “manyetik anomali” denilerek halının altına süpürülüyor.

Güney Yarımküre’deki uçuş rotaları küre masalının en büyük açıklarından biridir. Uçakların kuzeyden dolaşması da, Antarktika’nın üstünden transit uçulamaması da aynı gerçeğe işaret ediyor: Güneyde alttan dönüp geçebileceğin bir küre altı yok, dünyayı çepeçevre saran dış buz sınırı var!

Güney kutup bölgelerinin tarihî haritası.
Güney kutup bölgelerinin tarihî haritası.

Bu konuyu daha derinlemesine eşelemek isteyenler Güneydeki uçuşları bir de düz dünya üzerinden konuşalım, Antartika Antlaşması ve Antarktika ve Buz Duvarı: Dünyanın Sınırlarında Ne Var? başlıklarına mutlaka baksın.

Uzak meydan ve kutup operasyonları için FAA belgesi

Görsel kaynakları
  • Antarktika’da kayaklı uçakla yapılan lojistik operasyon. — Navy Senior Chief Petty Officer RJ Stratchko · Public domain. WebP biçiminde boyutlandırıldı.
  • Union Glacier’ın mavi buz pistindeki Boeing 757. — Christopher P. Michel · CC BY 4.0. WebP biçiminde boyutlandırıldı.
  • Antarktika’nın tarihî haritası, 1912. — Petermann, A.; Habenicht, H.; Böhmer, C. August Heinrich Petermann (1822–1878) Alternative names August Peterman; August Heinrich Petermann; Petermann; August Heinrich PETERMANN Description German cartographer, scientific illustrator, geographer and opinion journalist Date of birth/death 18 April 1822 25 September 1878 Location of birth/death Bleicherode Gotha Authority file : Q63230 VIAF: 106968119 ISNI: 0000000117787039 LCCN: n83051898 NLA: 35966131 Open Library: OL426376A WorldCat creator QS:P170,Q63230 Hermann Habenicht (1844–1917) Alternative names H. Habenicht Description geographer and cartographer Date of birth/death 3 March 1844 30 March 1917 Location of birth/death Gotha Gotha Work period 1900 Authority file : Q13377354 VIAF: 74152899 ISNI: 0000000109162995 LCCN: n50019113 Open Library: OL7290330A GND: 116349174 WorldCat creator QS:P170,Q13377354 Böhmer, Carl, 1878-, GND 13254377X · Public domain. WebP biçiminde boyutlandırıldı.
Ek görsellerin kaynakları