1945’te Mısır’da Topraktan Çıkan Gnostik İnciller Hangi Resmi Anlatıyı Bozdu?

Aralık 1945’te Yukarı Mısır’da Nil Nehri’nin büyük kıvrım yaptığı bölgedeki Cebel el-Tarif kayalıklarının dibinde, tarlasına doğal gübre (sebakh) çıkarmak için toprağı kazan Muhammed Ali es-Samman’ın kazması sert ve pürüzsüz bir şeye çarptı. Toprağı temizlediğinde karşısında ziftle sıkıca mühürlenmiş, neredeyse bir metre boyunda kırmızı bir kil küp duruyordu. İçinden altın sikke bekleyen es-Samman küpü kırdığında yalnızca kuruyup gevrekleşmiş papirüs yapraklı on üç adet deri ciltli el yazması kitap (kodeks) buldu. Kütüphanesinin değerinden habersiz olan aile, iddiaya göre ilk haftalarda bu kadim sayfaların bir kısmını çay demlemek ve fırın yakmak için tutuşturucu olarak kullandı; kalanları ise kahve, şeker ve birkaç Mısır lirası karşılığında yerel antikacılara dağıttı. Kodekslerden biri (sonradan I. Kodeks / Jung Kodeksi) yıllarca İsviçre ve Belçika arasında kaçakçılık ağlarında el değiştirdikten sonra ancak 1970’lerde uluslararası bir ekibin çabasıyla Kahire’deki Kıpti Müzesi’nde yeniden birleştirildi ve tarihe Nag Hammadi Kütüphanesi olarak geçti.

367 Piskoposluk Mektubu ve Yakılmaktan Kurtulan Sesler

Bu kitapların neden bir uçurumun dibine gömüldüğünü anlamak için M.S. 367 yılına gitmek gerekiyor. O yıl İskenderiye Piskoposu Athanasius, Mısır’daki bütün kilise ve manastırlara 39. Paskalya Mektubu’nu gönderdi. Athanasius bu mektupta bugün Yeni Ahit’i oluşturan 27 metnin (dört İncil ve mektupların) kesin listesini ilk kez tam haliyle ilan ediyor ve bunların dışındaki tüm “apokrif ve sapkın” kitapların manastırlardan temizlenip imha edilmesini emrediyordu. Tahminlere göre Nag Hammadi’ye sadece birkaç kilometre mesafedeki erken dönem Pakhomios manastırlarından birinde yaşayan keşişler, kutsal saydıkları metinleri yakmaya kıyamadılar; orijinali 2. ve 3. yüzyıllarda Grekçe yazılmış ama 4. yüzyılda Kıpticeye çevrilmiş 52 ayrı risaleyi özenle deri ciltlere sarıp bir küpe mühürlediler ve kayalığın dibine gömdüler. Nitekim araştırmacılar VII. Kodeks’in deri cildinin iç dolgusunu (cartonnage) söktüklerinde, ciltlemeyi sertleştirmek için içine geri dönüştürülmüş eski papirüs hurdalarının — üzerinde M.S. 341 ile 348 yıllarına tarihlenen Grekçe vergi makbuzları ve manastır mektuplarının — konduğunu gördü; bu da küpün tam Athanasius fermanının ardından 4. yüzyılın ikinci yarısında gömüldüğünü bağımsız biçimde kanıtladı.

“Eğer sizi yönetenler size ‘İşte krallık göktedir’ derlerse, göğün kuşları sizden önce varacaktır oraya; eğer ‘denizdedir’ derlerse, balıklar sizden önce gidecektir. Oysa krallık hem içinizdedir hem de dışınızdadır.” — Tomas İncili, 3. Söz

Tomas İncili ve Demiurgos Kozmolojisi Neden Bu Kadar Sarsıcı?

1945 öncesinde tarihçiler Gnostik akımları neredeyse yalnızca onların en sert düşmanları olan İrenaeus veya Tertullianus gibi Kilise Babalarının reddiyelerinden tanıyordu; yani sadece rakiplerinin karikatürleştirdiği alıntılar elimizdeydi. Nag Hammadi ise doğrudan Gnostiklerin kendi kütüphanesini önümüze açtı. Koleksiyondaki en ünlü eser olan Tomas İncili, Matta veya Yuhanna gibi mucizeler, doğum öyküsü, çarmıh kurbanı ya da diriliş anlatısı içermez; yalnızca İsa’nın öğrencilerine gizlice söylediği 114 veciz sözden (logia) oluşur. Kurtuluş burada İsa’nın kanıyla bağışlanma değil, insanın içindeki ilahi kıvılcımı (gnosis / irfan) tanımasıdır. Üstelik aynı küpün içinde Meryem Magdalena’nın ve Kadın Havarilerin ruhani otoritesini öne çıkaran diyaloglar (Filipus İncili, Meryem gelenekleri) yer alması, erken dönem kilisesindeki liderlik kavgasının boyutunu da gösterdi.

Yuhanna’nın Apokrifonu ve Arkonların Doğası gibi diğer metinlerde ise ortodoks Hristiyanlığı çileden çıkaran çok daha radikal bir tez vardır: Onlara göre Eski Ahit’te dünyayı yaratan kıskanç ve öfkeli tanrı yüce Baba değil, bilgisiz ve kör bir alt yaratıcıdır (Demiurgos / Yaldabaoth). İnsan ruhu ise bu kusurlu maddi dünyanın içine hapsedilmiş göksel bir ışık parçasıdır. (Burada sık yapılan bir karışıklığı da düzeltelim: 1970’lerde bulunan ve 2006’da yayımlanan Yahuda İncili Nag Hammadi’den değil, Codex Tchacos adlı başka bir Kıpti buluntusundan gelir; fakat o da aynı Gnostik dünyaya aittir.) Forumdaki Nag Hammadi 1945 dosyasında ve dört İncil’in farklılaşması tartışmasında da gördüğümüz gibi, bu kodeksler bize tek bir homojen erken Hristiyanlık yerine, İznik Konsili sonrası galip gelen akımın bastırdığı rengârenk ve kıyasıya rekabet eden bir düşünce dünyasını geri kazandırdı.