Aziz Mahmud Hüdâyî

Aziz Mahmud Hüdâyî (1541–1628), Osmanlı İmparatorluğu'nun klasik ve dönüşüm dönemlerinde dinî, ilmî ve siyasî hayat üzerinde derin etki bırakmış büyük bir mutasavvıf, müderris ve şairdir. Şereflikoçhisar'da doğan ve çocukluğunu Sivrihisar'da geçiren Hüdâyî, İstanbul'daki Küçük Ayasofya Medresesi'nde aldığı tahsilin ardından hocası Nâzırzâde Ramazan Efendi ile birlikte Edirne, Şam, Mısır ve Bursa'da müderrislik, nâiblik ve kadılık görevlerinde bulunmuştur.

Bursa'da kadılık yaptığı dönemde şöhret ve makam sahibi bir ilmiye mensubu iken gördüğü manevî bir işaret ve içsel arayış neticesinde Halvetî-Bayramî şeyhi Üftâde Hazretleri'ne intisap etmiştir. Menkıbelere göre şeyhi Üftâde, nefsini ve kibrini terbiye etmek amacıyla ona kadılık cübbesiyle Bursa sokaklarında ciğer satmasını, ardından da dergâhın temizlik işlerini üstlenmesini emretmiştir; bu ağır riyazet ve nefis mücadelesi onun tasavvufî dönüşümünün simgesi hâline gelmiştir.

Celvetiyye Tarikatı ve Devlet İlişkileri

İcazet aldıktan sonra İstanbul Üsküdar'a yerleşen Hüdâyî, burada kendi adını taşıyan büyük külliyesini ve dergâhını kurarak Celvetiyye tarikatını sistemleştirmiştir. III. Murad, I. Ahmed, II. Osman, I. Mustafa ve IV. Murad gibi pek çok Osmanlı padişahına manevî rehberlik etmiş; I. Ahmed'in yaptırdığı Sultanahmet Camii'nin açılışında ilk hutbeyi okumuş ve IV. Murad'a kılıç kuşatmıştır. Aynı zamanda devlet adamlarına yönelik adalet, rüşvetle mücadele ve ıslahat içerikli mektuplar kaleme alarak toplumsal düzenin korunmasına katkı sunmuştur.

Arapça ve Türkçe otuza yakın ilmî-tasavvufî eser ile sade, lirik ilahilerden oluşan bir Divan bırakan Hüdâyî'nin türbesi hâlen Üsküdar'da yoğun ziyaretçi ağırlamaktadır. Tarihî kaynaklardaki gerçek portresi ile 1990'lı yılların televizyon anlatıları arasındaki ayrım, TGRT Evliya Sineması Arşivi: Aziz Mahmud Hüdâyî tartışmasında incelenmektedir.