18 Kasım 1978 günü Güney Amerika’nın balta girmemiş Guyana ormanında 918 kişinin ölümüyle biten Jonestown trajedisini sadece “deli bir adam insanları kandırdı” diye anlatmak, oraya umutla giden yüzlerce sıradan insanın hikâyesini ıskalamak olur. Jim Jones, 1950’lerin ortasında Indianapolis’te Peoples Temple’ı (Halkın Tapınağı) kurduğunda ırk ayrımcılığına karşı siyah ve beyazları aynı sırada oturtan, aşevleri açan, yaşlılara bakan ilerici bir vaiz profili çiziyordu. Kaliforniya’ya taşındıklarında San Francisco siyasetinde bile sözü geçen bir sivil güce dönüşmüşlerdi.

Ancak kapılar kapandığında içeride bambaşka bir düzen işliyordu. Medyada mali usulsüzlükler ve fiziksel cezalar konuşulmaya başlanınca Jones, takipçilerini 1977 yazında Guyana’da kurduğu “sosyalist cennet” Jonestown’a taşıdı. Pasaportlara el konulduğu, mektupların sansürlendiği ve günde on bir saat ağır tarım işi yapılan bu izole kampın çözülüşü şu adımlarla geldi:

• “Beyaz Gece” provaları: Jones, CIA’nın ormana paraşütçü indireceği paranoyasıyla müritlerini gece yarısı sirenlerle toplayıp içinde sözde zehir bulunan bardaklar dağıttırarak sadakat testleri yaptı.
• Endişeli aileler ve Leo Ryan ziyareti: Kaliforniyalı Kongre üyesi Leo Ryan, yakınlarından haber alamayan ailelerin baskısıyla Kasım 1978’de gazetecilerle birlikte kampa indi.
• Gizli kaçış notu: Dışarıya gülen yüzler gösterilirken kamptan Vernon Gosney gibi birkaç kişi gizlice muhabirlere “Bizi buradan çıkarın” yazılı notlar uzattı.
• Port Kaituma pisti pususu: 18 Kasım öğleden sonra ayrılmak isteyenlerle uçağa binen Ryan ve heyeti, tarikatın silahlı korumalarınca yaylım ateşine tutularak öldürüldü.

Indianapolis’ten Redwood Valley’e: Komünün aşamalı kapanma mekanizması

Jonestown katliamını anlayabilmek için Peoples Temple’ın ilk yirmi yılındaki kademeli dönüşümü izlemek gerekir. 1955’te Indiana’da kurulan kilise, o dönemde ırkçılığın kol gezdiği bir eyalette siyah ve beyaz ailelerin çocuklarını evlat edinen, ücretsiz sağlık kliniği ve yaşlı bakım evleri kuran benzersiz bir dayanışma ağıydı. 1965’te Jones, "nükleer savaşta yalnızca Brezilya ve Kuzey Kaliforniya’daki Ukiah güvenli kalacak" kehanetiyle cemaati Kaliforniya’nın Redwood Valley kasabasına taşıdığında üyelerin büyük kısmı ona şefkatli bir kurtarıcı gözüyle bakıyordu.

Ancak 1970’lerin ortasında San Francisco’daki devasa tapınakta artık uykusuz bırakma seansları, gece yarılarına kadar süren "özeleştiri yargılamaları" ve üyelerin aileleriyle bağlarını kesen gizli gözetim komiteleri kurulmuştu. 1977’de New West dergisi eski üyelerin dayak ve zorla alıkoyma tanıklıklarını basmaya hazırlanırken Jones bin kişilik çekirdek grubu Guyana’da yıllardır öncü ekibin açtığı orman kampına uçurdu; orada artık ne kaçabilecek bir kara yolu ne de dış dünyaya ulaşabilecek telefon vardı.

O akşam Jonestown pavyonunda teyp kaydı çalışırken Jones “Artık geri dönüş yok” diyerek büyük kazanlarda potasyum siyanür, sakinleştirici ve meyve tozu karışımı hazırlattı. Önce bebeklerin ve çocukların ağzına şırıngayla zehir sıkıldı; itiraz edenler silahlı muhafızların gözetiminde susturuldu. Kayıtlarda “Önce çocukları uyutun, acı çekmeyecekler” diyen sesler hâlâ insanın kanını dondurur. Jonestown Katliamı dosyasındaki tartışmaların gösterdiği gibi, bir toplulukta ayrılma hakkı yok edildiği anda idealizm en acımasız hapishaneye dönüşebiliyor.

Altın zincir, zorunlu bağışlar ve ölüm kasetinin anatomisi

Jonestown hakkındaki adli incelemeler derinleştikçe, toplu ölümün tek bir çılgın akşamda doğmadığı görülür. San Francisco yıllarından başlayarak Jim Jones, müritlerinden evlerini, emekli maaşlarını ve çocuk velayetlerini "komün mülkiyetine" devretmelerini istemişti; böylece Guyana’ya taşındıklarında üyelerin geri dönecek tek kuruşu dahi kalmamıştı. Ormanda kurulan kamp, dışarıya çekilen propaganda videolarında mutlu çok-ırklı bir tarım kooperatifi gibi gösterilirken, içeride gece gündüz hoparlörlerden Jones’un sesi yankılanıyor, kaçmaya çalışanlara uyuşturucu iğneler yapılıp "genişletilmiş bakım" kliniğinde tecrit uygulanıyordu.

18 Kasım 1978 akşamı Kongre üyesi Leo Ryan uçak pistinde vurulduktan sonra pavyonda kaydedilen kırk dört dakikalık Q042 numaralı kaset, tarihin en sarsıcı sosyolojik belgelerinden biridir. Kayıtta yalnızca bir üye —Christine Miller— açıkça itiraz edip "Çocukların yaşamaya hakkı var, Rusya’ya kaçabiliriz" diyerek direnmeye çalışır; ancak etrafındaki sadık kadronun ve Jones’un "Artık askerler gelip hepimize işkence yapacak" telkini altında susturulur. Ölüm sonrası kamp kasalarından çıkan yaklaşık on milyon dolarlık nakit ve İsviçre banka hesapları, "eşitlik komünü" söyleminin arkasındaki maddi kontrol ağını da bütün çıplaklığıyla ortaya serdi.