Déjà vu hissini paralel zaman çizgisine bağlamak ne kadar mantıklı

Yabancı bir şehirde ilk kez yürüdüğünüz dar bir sokağı dönüyorsunuz ve aniden midenizde tuhaf bir boşluk beliriyor: duvardaki gölge, yanınızdan geçen yabancının cümlesi ve vitrindeki yansıma sanki milimetresine kadar daha önce yaşanmış gibi! Popüler kültürde ve forumlarda bu sarsıcı ana sıkça "ikinci bir evrendeki benliğimizle bir anlık kuantum senkronizasyonu yaşadık" ya da paralel zaman çizgisinden anı sızdı anlamı yüklenir. Oysa sinirbilimin son yirmi yıldaki fMRI ve bellek deneyleri, déjà vu hissini açıklamak için paralel evrenlere gitmeye gerek kalmadığını oldukça ikna edici biçimde gösteriyor.

St Andrews Üniversitesi’nden Akira O’Connor’ın laboratuvar koşullarında sahte aşinalık tetikleyerek gerçekleştirdiği beyin taramalarında şaşırtıcı bir tablo çıktı: anlık déjà vu duygusu yaşandığında beynin anı çağıran hipokampus bölgesi değil, karar verme ve hata denetiminden sorumlu ön (prefrontal) korteksi aktif hale geliyordu. Yani beyninizde aşinalık sinyali üreten temporal lob devresi yanlışlıkla "bunu daha önce gördüm" alarmı çalarken, prefrontal korteksiniz arşivleri kontrol edip "hayır, ilk kez buradasın" diyerek bu sinyalle çatışıyor. Tıpkı ortak hafıza yanılmalarında olduğu gibi, yaşanan o tuhaf ürperti aslında beynin kendi içsel doğrulama mekanizmasının yakaladığı küçük bir indeks hatasından ve sağlıklı bellek denetiminden ibaret.

Üstelik beynin bir sahnenin mekânsal yerleşimini (örneğin bir odanın masa-kapı geometrisini) önceki unutulmuş bir yerle bilinçaltında eşleştirmesi (Gestalt aşinalığı) bu hissi saniyeler içinde tetikleyebiliyor. İşin içine kuantum dolanıklığı katmak kulağa şiirsel gelse de, fizikçilerin kuantum dekoherans hesaplarında gösterdiği üzere 37 derecelik sıcak ve gürültülü beyin dokusunda makroskobik kuantum faz bilgisini saniyelerce koruyup başka zaman çizgisiyle senkronize etmek fiziksel olarak mümkün görünmüyor.