1916 yılının dondurucu Aralık ayında St. Petersburg'daki Moika Sarayı'ndan çıkarılıp donmuş Neva Nehri'nin buz deliğine atılan Grigori Yefimoviç Rasputin, yaşadığı dönemde olduğu kadar öldükten sonra da efsanelerin boğduğu bir figürdür. Okuma yazmayı bile ancak yetişkinliğinde söken Sibirya'nın Pokrovskoye köyünden çıkma bir gezgin köylünün, çökmekte olan Rus İmparatorluğu'nun kalbine yerleşip bakan atamalarına kadar karışabilmesi, yalnızca "hipnotik bakış" ya da şeytani tarikat hikâyeleriyle açıklanamaz; onun saraydaki dokunulmazlığının arkasında çaresiz bir annenin ve hanedan krizinin dramı vardı.

Rus tarihindeki o karanlık iktidar ağını ve meşhur ölüm gecesini dönemin belgeleri ile modern adli tıp verileri eşliğinde beş başlıkta görmek gerekir:

1. Saraya giriş bileti — Çareviç'in hemofilisi: Çar II. Nikola ve Çariçe Aleksandra'nın dört kızın ardından doğan tek erkek varisi Aleksey, Kraliçe Victoria soyundan gelen ölümcül hemofili hastasıydı. En küçük bir düşme veya burun kanamasında durmayan iç kanamalar çocuğu ölümün eşiğine getiriyor, saray hekimleri çaresiz kalıyordu. 1905'te saraya çağrılan Rasputin, çocuğun başucunda dua edip sakinleştirici sesiyle telkin vererek kanamaları durdurmayı başardı. Modern tıp tarihçileri bunda hem korkuyu yatıştırıp tansiyonu düşürmesinin hem de doktorların o dönemde ağrı kesici olarak verdiği — fakat kanı sulandırarak kanamayı azdıran — yeni mucize ilaç aspirini yasaklamasının büyük payı olduğunu düşünüyor.
2. Siyasi körlük ve aristokrasinin nefreti: Birinci Dünya Savaşı'nda Rusya ağır yenilgiler alınca Çar Nikola 1915'te bizzat cephe komutasını üstlenip St. Petersburg'dan ayrıldı; başkentin fiili yönetimi Çariçe Aleksandra ile onun "Tanrı adamı" gördüğü Rasputin'in eline geçti. Başkent sosyetesi ise bu köylünün gece âlemlerini, sarhoşluklarını ve bakanlık koltuklarındaki etkisini "Rus devletinin bir şarlatana teslim edilişi" olarak gördü; hatta Çariçe ile gizli ilişki yaşadığına dair sahte karikatürler sokaklarda elden ele dolaştı.
3. Siyanürlü kek ve şarap bilmecesi: 30 Aralık 1916 (Jülyen takvimiyle 17 Aralık) gecesi, Çar'ın yeğeni Prens Felix Yusupov ile aşırı sağcı milletvekili Vladimir Purişkeviç, Rasputin'i Moika Sarayı'nın bodrum katına davet etti. Yusupov'un yıllar sonra yazdığı sansasyonel anılara göre Rasputin'e beş kişinin ölmesine yetecek potasyum siyanürlü pasta ve Madeira şarabı ikram edildi fakat adam hiç etkilenmedi. Oysa otopsi tutanakları mide içeriğinde siyanür tespit edememiştir; adli kimyacılar ya yüksek fırın ısısı ile şekerin siyanürü bağlayıp etkisizleştirdiğini ya da korkuya kapılan doktor Lazovert'in vicdan azabıyla siyanür yerine zararsız bir toz (örneğin aspirin) koyduğunu savunur.
4. Kurşunlar ve su altı gerçeği: Anlatılara göre tabancayla kalbinden vurulup ölü sanılan Rasputin gözlerini açıp Yusupov'un boğazına sarılmış, karlı avluya kaçmış ve orada sırtından bir kurşun daha yedikten sonra buzlu nehre atılmıştı. "Sudan çıkarıldığında ciğerleri hâlâ nefes alıyordu ve iplerini çözmeye çalışmıştı" efsanesine karşın, 1917'de devrim öncesi yapılan resmi otopsi raporu bu romantik abartıyı çürütür: akciğerlerde boğulma suyuna rastlanmamıştır; ölüm doğrudan yakın mesafeden alnının tam ortasına sıkılan üçüncü kurşunun beynini parçalamasıyla olay yerinde gerçekleşmiştir.
5. Kan donduran kehanet mektubu: Ölümünden birkaç hafta önce sekreteri Simanoviç'e bıraktığı iddia edilen ünlü mektupta, eğer halktan biri tarafından öldürülürse Çar'ın yüzyıllar boyu hüküm süreceğini, ancak akrabaları ve soylular tarafından katledilirse iki yıl içinde Romanov ailesinin tek bir ferdinin bile sağ kalmayacağını yazmıştı; nitekim 1918 Temmuz'unda Bolşevikler tüm aileyi Yekaterinburg'daki bodrumda kurşuna dizdi.

Sonradan sağ kurtulduğu öne sürülen Anastasia Romanova gizemi gibi, Rasputin'in sözde doğaüstü güçleri ve "öldürülemeyen şeytan" anlatıları da aslında çöküşü yaklaşan bir imparatorluğun kendi beceriksizliğini mistik sebeplere bağlama çabasının ürünüydü.

Nitekim öldürülemeyen Rasputin tartışmalarında da görüldüğü üzere perdenin arkasında doğaüstü bir büyücü değil; kendi köy mistisizmini saray psikolojisiyle harmanlayan kurnaz bir şifacı ve onu öldürürken bile elleri titreyen amatör aristokrat suikastçılar duruyordu. İlginç bir tarihsel ayrıntı olarak, suikastten yalnızca birkaç hafta sonra başlayan 1917 Şubat Devrimi sırasında öfkeli kalabalıklar Rasputin'in Tsarskoye Selo'daki mezarını açıp naaşını Pargolovo yakınlarındaki bir ormanda yakmıştır; anlatılara göre ateşin içinde tendonları kasılıp bedeni doğrulur gibi görününce etraftakiler bile dehşete kapılmıştır. Böylece hem yaşarken hem öldükten sonra Rus halkının zihnindeki karanlık efsane son ana kadar devam etti.