Düz Dünya'da Yer Çekimi

Düz Dünya dedin mi karşındaki adamın elindeki çatalı bıçağı bırakıp sorduğu ilk soru bellidir: “İyi de yerçekimi yoksa biz niye uçmuyoruz, eşyalar niye yere düşüyor?” Gelin önce bize okulda ezberletilen yerçekimi masalının ne olduğuna, küre modelinin neden bu kavrama mecbur kaldığına bakalım; sonra da düz bir dünyada işlerin aslında ne kadar basit ve mantıklı yürüdüğünü konuşalım.

Elma hikayesi ve resmi anlatı: Yerçekimi bize nasıl öğretildi?

Hepimizin ilkokuldan beri dinlediği o meşhur hikâye vardır: Ünlü bilim insanı Isaac Newton bir ağacın altında otururken kafasına (ya da önüne) bir elma düşer ve Newton buradan yola çıkarak “yerçekimi” yani kütle çekim kuvvetini keşfeder. Resmi bilime göre bütün evren bu kuvvetin üstünde durmaktadır; eğer bu kuvvette ufak bir bozulma veya azalma olsa Dünya Güneş’e çarpar, yıldızlar yörüngeden çıkar ve kâinat birbirine girer.

Newton 1687 yılında yayımladığı Principia adlı kitabında bu yasayı şöyle formüle etti: Evrendeki iki kütle arasında bir çekim gücü vardır; bu güç kütlelerin büyüklüğüyle doğru orantılı, aralarındaki mesafenin karesiyle ters orantılıdır. Yani kütle büyüdükçe çekim artar, mesafe açıldıkça çekim azalır. Arkasından 1916 yılında Albert Einstein genel görelilik teorisiyle sahneye çıkıp uzay-zaman bükülmesi üzerinden Newton’un bu hesabına destek verdi.

Hatta Michael Denton gibi yazarlar kitaplarında bu kuvvetin ne kadar “hassas ayarlı” olduğunu anlatır: İddiaya göre yerçekimi şu ankinden bir trilyon kat daha güçlü olsaydı evren küçücük kalır ve canlı yaşamı en fazla 1 yıl sürerdi; azıcık daha zayıf olsaydı da yıldızlar ve galaksiler hiç oluşamazdı.

Ders kitaplarında bize ezberletilen yerçekimi kuralları

Küre modelinin ders kitaplarında sıraladığı standart kuralları hatırlayalım:

• Evrendeki kütle çekim kuvvetinin Dünya üzerindeki adına yerçekimi denir; Dünya üstündeki her cismi sürekli kendi merkezine (aşağıya) doğru çeker.
• Bu çekim kuvvetinin cisme uyguladığı miktara “ağırlık” denir, gram/kilogram ile ifade edilir ve dinamometre ya da el kantarıyla ölçülür.
• Yerin merkezine yaklaştıkça ağırlık artar, merkezden uzaklaştıkça (örneğin deniz seviyesinden dağ tepesine çıktıkça) ağırlık azalır.
• Küre modelinde Dünya kutuplardan basık sayıldığı için kutuplar merkeze daha yakındır; bu yüzden bir cisim ekvatorda daha hafif, kutuplarda daha ağır çıkar; hatta şehirler arası yolculukta bile tartının milimetrik değiştiği söylenir.
• Uzay boşluğunda yerçekimi olmadığı için ağırlık sıfırlanır; Dünya’nın çekimi Ay’ın çekiminden (“ay çekimi”) yaklaşık 6 kat fazladır.

Peki Düz Dünya’da işler nasıl yürüyor? Yoğunluk ve kaldırma kuvveti!

Şimdi gelelim işin aslına. Dönen bir küre modelinin ayakta kalabilmesi için “yerçekimi” kavramı mecburi bir icattır. Neden? Çünkü insanlara “saniyede 30 kilometre hızla uzayda fırlayan ve kendi etrafında fırıldak gibi dönen bir topun alt kısmında, Avustralya’da insanlar ve milyonlarca tonluk okyanus suları baş aşağı duruyor ama uzaya dökülmüyor” dediğinde, birinin çıkıp “ulan nasıl dökülmüyor?” diye sorması kaçınılmazdır. İşte yerçekimi, küre modelinin açıklayamadığı her garipliği örtmek için kullandığı sihirli bir günah keçisidir ve kütlenin kütleyi çektiği laboratuvarda doğrudan kanıtlanabilmiş bir şey değildir.

İnsanlar hayal bile edemeyecekleri hızlarda uzayda savrulan bir topun üstünden düşmeyeceklerine sorgusuz sualsiz inanıyorlar da, hareketsiz ve düz bir zeminde yaşamanın çok daha doğal olduğunu inkâr ediyorlar. Peki düz bir dünyada elimizden bıraktığımız cisim neden yere düşüyor? Cevap çok basit: Yoğunluk (özkütle) ve kaldırma kuvveti!

Ortada seni yerin dibine çeken gizemli bir mıknatıs falan yok; her şey maddelerin yoğunluk farkıyla kendi seviyesini bulmasından ibaret:

• Eğer bir cisim içinde bulunduğu havadan daha yoğunsa (ağırsa) aşağı iner. Elindeki telefonu bıraktığında yere düşmesinin sebebi Dünya’nın merkezinin onu çekmesi değil, telefonun havadan çok daha yoğun olmasıdır.
• Eğer bir cisim havadan daha az yoğunsa (hafifse) yukarı yükselir. İçine helyum basılmış bir balonun ya da suyun içindeki hava kabarcığının yukarı çıkması tam olarak bu yüzdendir.

Zaten biraz düşününce küre modelinin çelişkisi kabak gibi sırıtıyor: Milyarlarca tonluk okyanus sularını eğimli bir topun yüzeyine yapıştıracak kadar devasa bir “yerçekimi” var diyorsunuz, ama aynı devasa güç ne hikmetse çocuğun elinden kaçan küçücük bir helyum balonunu ya da kanat çırpan bir kelebeği yere çekemiyor! Kısacası masallara gerek yok; her şey yoğunluk ve kaldırma kuvvetiyle tıkır tıkır açıklanıyor.

Konuyla ilgili görseller

Görsel açıklamaları, kaynaklar ve lisanslar

1. Orlando-Ferguson-flat-earth-map.jpg — Orlando Ferguson. Public domain. WebP biçimine dönüştürüldü; oranı korunarak en fazla 1400 piksel genişliğe ölçeklendi.
   Orlando Ferguson'un 1893 tarihli düz Dünya model çizimi.