Tarihsel Şahsiyetlerden Nasıl Yarı-Tanrılar Üretildi?

90'lı yıllarda pazar sabahı televizyonu açan herkesin hafızasına kazınmış o ikonik sahneyi hatırlarsınız: Ekranda yankılı bir ney sesi, başrol oyuncusunun yüzüne vuran aşırı parlak beyaz bir ışık huzmesi, darda kalan köylünün "Yetiş ya filanca hazretleri!" diye bağırması ve aniden havada beliren nur yüzlü bir dede. TGRT ve İhlas Film Prodüksiyon (İFP) bantlarından çıkan o onlarca film; Behlül-i Dânâ’dan Akşemseddin’e, Abdülkadir Geylânî’den Bişr-i Hâfî’ye kadar kimi bulduysa ekranlara boca etti.

Halk da bunu patlamış mısır eşliğinde izleyip "Bak adam ne büyük evliya, tayy-i mekân yapıyor, ölüyü diriltiyor" diye huşu içinde din zannetti.

İşte tam bu noktada zurnanın zırt dediği yere geliyoruz. Bu adamlar kimdi? Uzaydan mı indiler, mitolojik birer büyücü müydüler, yoksa tarihin belirli dönemlerinde yaşamış sıradan etten kemikten insanlar mıydı?

Daha da önemlisi: Kendi çağlarında tıp çalışan, saraya kafa tutan, sosyolojik eleştiri yapan adamlar; yüzyıllar sonra nasıl oldu da kitleleri uyutan, sorgulamayı yasaklayan ve aracı ruhbanlığı besleyen birer "menkıbe canavarına" dönüştürüldü?

Gelin, tek tek dosya açacağımız bu şahısların ortak hikâyesine ve dinin nasıl bir mitoloji fabrikasına alet edildiğine bakalım.

Birinci Figür: Akşemseddin — Saray Hekiminden "Rüyacı Derviş" Yaratmak

Yeşilçam ve 90'lar televizyonu Akşemseddin'i nasıl resmetti? Fatih Sultan Mehmed çadırında ağlarken arkada gizemli dualar okuyan, İstanbul surlarının hangi kapısından girileceğini gaipten rüyayla haber veren, dünyadan elini eteğini çekmiş bir derviş.

Oysa tarihin tozlu vesikalarını açıp baktığınızda bambaşka bir adam çıkıyor:

• Mikrobiyolojinin Öncüsü: Asıl adı Mehmed Şemseddin olan bu adam, döneminin en rasyonel hekimlerinden biridir. Leeuwenhoek mikroskobu icat etmeden yüzlerce yıl önce Maddetü'l-Hayat kitabında "Hastalıkların insanlarda gözle görülmeyecek kadar küçük canlı tohumlar (mikroplar) vasıtasıyla bulaştığını" yazan bir bilim insanıdır.
• Kanser Araştırmacısı: O dönem "seretan" denilen tümör ve kanser vakaları üzerinde bitkisel etken maddelerle deneyler yapan, farmakoloji çalışan bir adam.
• Siyasi Bir Stratejist: Fatih'e yazdığı mektuplar bugün Topkapı Sarayı arşivindedir. Mektuplarda hiç öyle mistik rüyalar falan yoktur; padişaha "Orduda gevşeklik gösteren komutanları derhal azlet, askere disiplin getir, tedbiri elden bırakma" diye basbayağı askeri ve idari fırça kayan bir devlet aklıdır.

Peki sistem ne yaptı? Bu adamın tıp dehasını, bilime katkısını ve rasyonel aklını tamamen çöpe attı; yerine "kabri rüyada bulan, kerametle sur yıkan ermiş" masalını monte etti. Çünkü düşünen, mikrop araştıran Akşemseddin halka örnek olursa kitleler bilime yönelir; ama "şeyhin eteğiyle fetih yapıldı" derseniz herkes dergaha koşup el öper.

İkinci Figür: Behlül-i Dânâ — Saray Muhalifinden "Deli Evliya" Çıkarmak

Televizyon filmlerinde Behlül hep aynıdır: Üstü başı yırtık, elinde kuru bir kemik, mezarlıkta yatan, Harun Reşid gelince ona sihirli bilmeceler sorup ortadan kaybolan bir "deli veli".

Tarihsel gerçekliğe döndüğünüzde ise karşınıza Abbasiler döneminin en zeki, en tehlikeli siyasi muhalifi çıkar:

• Abbasi halifesi Harun Reşid'in sarayındaki zulmü, israfı ve halktan toplanan haksız vergileri doğrudan yüzüne vuran entelektüel bir figürdür.
• O dönemde halifeye açıkça muhalefet etmenin cezası kellenin vurulması olduğu için, Behlül "delilik zırhına" bürünmüştür. Sarayın ortasında "Ben deliyim, aklım ermez" diyerek Harun Reşid'in adaletsizliklerini, saraydaki lüksü ve din istismarını tiye almıştır. Yani bir nevi Orta Çağ'ın George Orwell'ı, Şekspirvari bir saray soytarısı/filozofudur.
• Ama ne hikmetse sonraki yüzyıllar bu adamın sistem karşıtı, zalime boyun eğmeyen politik zekasını unutturdu; onu "topraktan saray yapıp cenneti satan meczup evliya" karikatürüne indirgedi. Neden? Çünkü otoriteye başkaldıran akıllı adam tehlikelidir; ama mezarlıkta yuvarlanan deli evliya zararsızdır, üstüne güzel de menkıbe anlatılır.

Üçüncü Figür: Abdülkadir Geylânî — Hanbelî Vaizinden "Kozmik İlah" İmalatı

İşte mekanizmanın en dehşet verici çalıştığı isim. Bugün tarikat sohbetlerinde Geylânî anlatılırken şirk sınırları zorlanmakla kalmaz, dümdüz yerle bir edilir: "Gavs-ı A'zamdır, Azrail'in elinden müridin canını geri almıştır, aynı anda 70 yerde iftar açmıştır, ayağı bütün velilerin boynundadır..."

Peki 11. yüzyılda Bağdat'ta yaşayan gerçek Abdülkadir Geylânî kimdi?

• Nizamiye Medresesi çevresinde yetişmiş, son derece muhafazakar, fıkıhta katı bir Hanbelî fakihi ve vaizidir.
• Günümüze kadar ulaşan en güvenilir eseri el-Gunye ve sohbetlerinin derlendiği Fütûhu'l-Gayb kitaplarını açıp okuyun; adamın sayfalarca haykırdığı şey şudur: "Ey cemaat! Yaratılmışlardan bir şey istemeyin! Allah'tan başkasına el açmayın! Padişahlara, zenginlere boyun eğmeyin, kula kulluk etmeyin!"
• Kendisi yaşarken asla bir tarikat kurmamıştır (Kadirîlik, ölümünden çok sonra oğulları ve müritleri tarafından kurumsallaştırılmıştır).

Adam hayatı boyunca "aracıları aradan çıkarın, şirke düşmeyin" diye vaaz verdi; ölümünden birkaç asır sonra adamı aldılar, tam da savaş açtığı o "aracılık ve şirk bürokrasisinin" genel müdürü, yani "Kutbu'l-Aktâb" ilan ettiler. Bir insana tarihte yapılabilecek bundan daha büyük bir suikast olabilir mi?

Formül Nasıl İşledi: Gerçek İnsanları Menkıbeye Boğup Dini İpoteklemek

Bu mekanizma tesadüfen doğmadı. Sistem yüzyıllar boyunca adım adım şöyle işletildi:

1. Tarihsel Şahsiyeti Ele Geçir: Döneminde yaşamış, halkın sevdiği alimleri, hekimleri veya dürüst şahsiyetleri al.
2. Akıl ve Bilimi Ayıkla: Yazdığı tıp kitaplarını, yaptığı toplumsal eleştirileri, adaleti savunan hutbelerini sümen altı et.
3. Mitolojik Kerametleri Giydir: Üzerine "suda yürüdü, havada uçtu, ölüyü diriltti, mezardan el uzattı" gibi Hint ve Fars mitolojilerinden aşırma doğaüstü masalları boca et.
4. Kendi Ruhban Tekelini Kur: En sonunda da halka dönüp de ki: "Bakın bu adamlar Allah'ın özel dostuydu. Siz sıradan insanlarsınız, onlara ulaşamazsınız. Ama onların soyundan gelen şu anki dergah şeyhimize teslim olursanız, o ruhani zincir sizi de kurtarır."

Kısacası; televizyonda yıllarca gözyaşlarıyla izletilen o "evliya filmleri", aslında İslam'ın ahlak, adalet ve akıl merkezli mesajının üzerine çekilmiş en büyük yeşil perdeydi. Tarihin gerçek hekimlerini, fakihlerini ve entelektüellerini alıp birer mitolojik büyücüye dönüştürdüler; çünkü bir toplumun aklını teslim almanın en kolay yolu, onların önüne kendi uydurduğunuz kutsal putları dikmektir.