90'ların pazar kuşağında jeneriği en egzotik, doğu saraylarının yaldızlarıyla süslü yapımlarından biri şüphesiz İbrahim Ethem filmidir.

Ekranda Belh şehrinin o ihtişamlı sarayı belirir. İpek döşekler, altın kadehler, nöbetçiler ve tahtında oturan hükümdar İbrahim bin Ethem. Gece yarısı sarayın tavanından patırtılar, ayak sesleri gelir. Hükümdar öfkeyle dama fırlar, bakar ki üstü başı pejmürde bir adam damda dolanıyor. "Bre zındık, gecenin bu vakti sarayın damında ne ararsın?" diye gürler. Adam gayet sakin cevap verir: "Kaybolan devemi arıyorum hünkarım." İbrahim alaycı bir kahkaha atar: "Damda deve mi aranır be ahmak?" O an yabancı taşı gediğine koyar: "Ey İbrahim! Sen ipek döşeklerde, altın tahtlarda Allah'ı bulacağını sanıyorsun da benim damda deve aramam mı sana tuhaf geliyor?"

Dramatik bir yaylı fırtınası kopar, İbrahim Ethem dizlerinin üstüne çöker, gözleri fal taşı gibi açılır. Ertesi sabah ne taht kalır ne taç. Padişah kılığını çıkarır, sırtına yamalı bir aba geçirip dağlara vurur.

İkinci yarıda Yeşilçam kafası dozu iyice artırır: Yıllar sonra eski vezirleri onu bir nehir kenarında, cübbesini dikerken bulur. Vezirler acıyarak bakar: "Koca sultanlığı bıraktın, burada bir iğne iplikle perişan oldun." İbrahim Ethem elindeki dikiş iğnesini nehre fırlatır: "Ey balıklar, iğnemi getirin!" Saniyeler içinde sudan kafasını çıkaran yüzlerce balık, ağızlarında saf altından iğnelerle sıraya girer. İbrahim Ethem vezirlere döner: "Gördünüz mü? Sizin terk ettiğim saltanatınız şu balıkların getirdiği iğne kadar bile etmez."

Televizyon başındaki cemaat mest olur: "Bak gördün mü, adam tahtı bıraktı, balıklar bile emrine girdi."

Peki, İslam dünyasının "Doğulu Buda'sı" olarak pazarlanan 8. yüzyılın bu tarihi şahsiyeti kimdi? Gerçekten balıklara komut veren bir büyücü müydü, yoksa hanedan kanı ve iktidar pisliğinden kaçan radikal bir siyasi firari mi?

Sahne Arkasındaki Horasan: Emevî Çöküşü, Abbasi Katliamları ve Kanlı Tahtlar

İbrahim bin Ethem'in yaşadığı coğrafya (Belh - Horasan bölgesi, yaklaşık 718 – 782), İslam tarihinin en kanlı iktidar kavgalarının, etnik çatışmaların ve hanedan kıyımlarının merkez üssüdür.

• Emevî-Abbasi Kan Banyosu: İbrahim'in gençliği, Emevîlerin yıkılıp Abbasilerin iktidarı ele geçirdiği o korkunç iç savaş dönemine denk gelir. Ebu Müslim Horasani’nin orduları bölgeyi kılıçtan geçirmiş, eski hanedan mensupları sofralarda diri diri boğulup üzerlerine halı serilerek yemek yenmiştir.
• Yönetici Sınıfın Çıkmazı: Belh şehri, antik İpek Yolu'nun kavşağında devasa bir ticaret ve askeri karargahtır. Buranın yerel idarecileri veya soyluları; ya Bağdat'taki kanlı entrikalara ortak olup halkı haraca bağlamak ya da cellatların satırına boyun eğmek zorundadır.

İbrahim bin Ethem, bu aristokratik ve askeri yönetici sınıfın içinden geliyordu. Yani onun tahtı bırakması, bir gece damda deve arayan gizemli bir ihtiyarın lafıyla aniden kafaya dank eden romantik bir masal değildir. Gırtlağına kadar kana, rüşvete ve entrikaya batmış bir siyasi yapının suç ortağı olmayı reddetme iradesidir.

Mülkiyeti Terk Etmek: Büyü Değil, Vicdani Bir "İstifa"

Filmlerde ve tarikat menkıbelerinde İbrahim Ethem'in tacı tahtı bırakması hep "kerametle ermek" için atılmış bir adım gibi sunulur. Sistem bunu şöyle kullanır: "Bakın, padişah bile her şeyi bıraktı. Siz de malınızı mülkünüzü davanıza, dergahınıza bağışlayın, dünyayı terk edin."

Oysa tarihsel ve sosyolojik gerçek taban tabana zıttır:

1. Kanlı Zenginlikten Kaçış: İbrahim Ethem, sahip olduğu sarayın ve servetin halktan zorla toplanan vergilerle, fetih talanlarıyla ve ezilen köylülerin kanıyla inşa edildiğini fark etmiştir. O tahttan inmek, lüks bir hayatı mistik bir hevesle takas etmek değil; hırsızlık ve zulüm çarkından elini eteğini çekmektir.
2. Kendi Emeğiyle Hayatta Kalma Israrı: Saraydan kaçtıktan sonra ne yapmıştır? Bir dergaha kapanıp yan gelip yatmamış, halka el açmamıştır. Tarihsel kayıtlara göre Suriye ve sahil bölgelerine gitmiş; bağ bekçiliği, odunculuk ve tarım işçiliği yapmıştır. Gündüzleri sıcağın altında ekin biçip kazandığı birkaç dirhemle karnını doyurmuş, fazlasını diğer yoksullarla paylaşmıştır.
3. Makam Köleliğini Parçalamak: Kendisine "Padişahlığı neden bıraktın?" diye soranlara verdiği mesaj çok nettir: İktidar insanı özgürleştirmez, aksine sarayın, muhafızların ve korkuların kölesi yapar. Gerçek egemenlik, hiçbir şeye muhtaç olmadan kendi onurunla karnını doyurabilmektir.

Balıkların İğne Getirmesi Efsanesi: Hakikatin Katli

Gelelim Yeşilçam'ın en sevdiği o "altın iğneli balıklar" sahnesine.

Bu sahne, Doğu masallarından ve Budist efsanelerinden aşırma sembolik bir anlatımın, kaba bir doğaüstü şov gibi halka yutturulmasından ibarettir:

• Meselenin Aslı Metafordur: Eski doğu metinlerinde "denize iğne atmak ve balıkların getirmesi", dünyevi unvanların ve iktidarın bir iğne ucu kadar bile kalıcı olmadığını; doğayla barışık, hırssız bir insanın iç huzurunun imparatorluk hazinelerinden daha zengin olduğunu anlatmak için kullanılan edebi bir teşbihtir.
• Sistemin Operasyonu: Televizyon ve menkıbe tüccarları bu felsefi metaforu aldı, düz bir illüzyon numarasına çevirdi. "Bak, adam balıklara bile hükmediyor" diyerek İbrahim Ethem'i bir felsefi arif olmaktan çıkarıp Süpermen yaptılar. Çünkü saray zulmünü terk eden ahlaklı bir adam bugünün iktidarlarını rahatsız eder; ama "balıkları konuşturan ermiş" hikayesi herkesi uyutur.

Savaş Alanında Bir Ömür: Münzevi Değil, Mücadele İnsanı

Filmler İbrahim Ethem'i mağaralarda gözü yaşlı tespih çeken pasif bir hayalet gibi çizer.

Oysa tarihsel vesikalar onun ömrünün sonuna kadar Akdeniz sahillerinde, Bizans sınır boylarında askeri garnizonlarda bir nefer olarak bulunduğunu yazar. Hatta 780'li yıllarda bir deniz seferi sırasında hastalanarak vefat etmiş ve bugün Suriye sahilindeki Cebele (Jableh) kasabasına defnedilmiştir.

Adam saraydaki sahte "cihad" ve saltanat naralarını terk etmiş; halkın sınır boylarındaki gerçek savunmasına bir piyade, bir amele gibi katılıp sessizce ölmeyi seçmiştir.

Ters Köşe: Krallıktan Çıraklığa İnen Adamın Putlaştırılması

Bugün İbrahim Ethem dosyası kapatılırken karşımıza çıkan tezat son derece dramatiktir:

• Tarihteki İbrahim Ethem; hanedanların kanlı tahtlarını ellerinin tersiyle iten, halkın emeğini sömüren saray düzenine tükürüp bağlarda bekçilik yapan, kimseye el açmayan ve unvanları ayaklar altına alan büyük bir ahlak ve vicdan firarisiydi.
• Televizyonun ve Menkıbenin İbrahim Ethem'i; damda deve arayan sihirbazlarla karşılaşan, göllerden altın iğne fışkırtan, halkı dünyadan el etek çekip yoksulluğa şükretmeye davet eden uyuşturucu bir masal kahramanı.

İktidarların ve holdingleşen tarikatların en çok korktuğu şey; makamın, paranın ve koltuğun bir zulüm aracı olduğunu görüp onu terk edebilecek iradeye sahip insanlardır. İbrahim Ethem o tahttan indi; ama onun arkasından bu keramet masallarını uyduranlar, o tahtların ve makamların sefasını sürmek için din bezirganlığı yapmaya devam ediyorlar.