Saray Kadılığından Ciğer Satıcılığına Evrilen Düzen

Doksanların televizyon kuşağında jenerik müziği en dramatik, en kasvetli çalan filmlerden biri şüphesiz Aziz Mahmud Hüdâyî’dir.

Ekranda Bursa’nın o taş döşeli, sisli sokakları belirir. Başrolde at üstünde, sırmalı kaftanı, devasa sarığıyla kibir abidesi bir Bursa Kadısı: Mahmud Efendi. Mahkemede önüne gelen davalarda şeriatın kılıcını öyle katı, öyle acımasız sallar ki halk korkudan titrer. Derken bir gece rüyasında cehennem çukurları, alevler içinde yanan kadılar görür. Sabah kan ter içinde fırlar; çareyi şehrin kenarındaki Üftâde Hazretleri’nin dergâhına sığınmakta bulur.

İşte o an, Yeşilçam dramaturjisinin şahikası patlar: Üftâde der ki: "Kadılığı bırakacaksın, sırmalı kaftanını çıkaracaksın. Boynuna ciğerleri asıp Bursa çarşısında 'Ciğerciii!' diye bağıracaksın."

Sonraki sahnelerde izleriz: Koskoca kadı, boynuna asılmış kanlı ciğerlerle sokaklarda dolaşır, çocuklar ona taş atar, eski zabitleri yüzüne tükürür, o ise boynunu büküp "Nefsim, bak ne hale geldin" diye inler. Bu sınavı geçince ne olur? Tabii ki anında süper güçler yüklenir!

Filmin ikinci yarısında sahne Üsküdar’a taşınır: Marmara Denizi’nde öyle bir fırtına kopar ki hiçbir kayık denize açılamaz, dalgalar surları döver. Aziz Mahmud Hüdâyî bir kayığa biner, besmele çeker; kayığın geçtiği hat boyunca deniz sütliman olur. Tarihe "Hüdâyî Yolu" diye geçen bu kerametle, bir anda padişahların (III. Murad, I. Ahmed) ayağına geldiği, önünde diz çöküp devleti idare ettirdiği "Kutup" figürü tamamlanır.

Televizyon başındaki izleyiciye verilen mesaj yine aynı tornadan çıkmadır: Aklını, mesleğini, adalet makamını çöpe at; bir şeyhin kapısında kendini rezil rüsva et ki sana da manevi boyutların kapısı açılsın, fırtınaları durdur.

Peki 16. yüzyılın sonu ile 17. yüzyılın başında (1541 – 1628) yaşamış gerçek Mahmud bin Fadlullah kimdi? Gerçekten sadece boynuna ciğer asıp deniz yaran bir derviş miydi?

Sahne Arkasındaki Osmanlı: Celâlî İsyanları, Saray Kokuşmuşluğu ve Çöken Adalet

Hüdâyî’nin yaşadığı dönem, Osmanlı İmparatorluğu'nun "Muhteşem Yüzyıl" masalının bittiği, imparatorluğun iliklerine kadar sarsıldığı Duraklama Dönemi’nin başlangıcıdır.

• Anadolu, Celâlî isyanlarıyla cayır cayır yanmakta; köylü toprağını terk edip şehirlere kaçmaktadır (Büyük Kaçgun).
• Padişahlar saray entrikaları, harem kavgaları ve yeniçeri şantajları arasında sıkışmıştır.
• En korkuncu ise ilmiye sınıfının (yargı ve akademi) iflasıdır. Rüşvetle kadılık makamları satılmakta, "beşik uleması" türemekte; yani kadının kundaktaki oğluna bile müderrislik unvanı dağıtılmaktadır. Haklının değil, rüşveti basanın kazandığı bir çürüme dönemi.

Mahmud Efendi; Sivrihisar’da doğmuş, İstanbul’da devrin en saygın medreselerinde (Küçük Ayasofya) tahsil görmüş, Edirne’de müderrislik yapmış, Şam ve Mısır’da kadı naibliğinde bulunmuş, nihayetinde imparatorluğun en kritik ticaret ve yargı merkezi olan Bursa’ya kadı atanmış en üst düzey bir yüksek yargıçtır.

Ciğer Satmak: Nefis Terbiyesi mi, Bürokratik Kibre Çekilen İtiraz mı?

Menkıbelerin ballandıra ballandıra anlattığı o "ciğer satma" hikâyesinin altındaki sosyolojik gerçeğe bakalım.

Sistem bunu tarikatlarda müritlere bir "şantaj aracı" olarak kullanır: "Bak, koca kadı bile şeyhine itiraz etmedi, ciğer sattı. Sen kimsin ki şeyhinin holdinginde bedava çalışmayı sorguluyorsun?"

Oysa o hadisenin asıl omurgası şudur:

1. Yozlaşmış Yargı Sistemine İstifa Mektubu: Mahmud Efendi, mahkemede oturduğu süre boyunca kanunların nasıl parası olana göre eğilip büküldüğünü, devlet çarkının tabandaki halkı nasıl ezdiğini ve sarayın ulemayı nasıl birer noter memuruna çevirdiğini bizzat yaşayarak görmüştür. Onun kadılığı bırakması mistik bir delilik değil; çürümüş bir bürokratik mekanizmanın suç ortağı olmayı reddetme eylemidir.
2. Kibri Kamusal Alanda Sıfırlamak: O dönemde bir Osmanlı kadısının sokağa çıkması bile bir merasimdir; önünde çavuşlar yol açar, esnaf el pençe divan durur. Mahmud Efendi’nin ciğer satması, halka tepeden bakan o devlet kibrini halkın gözü önünde ayaklar altına alarak, "Ben bu sahte kast sisteminin parçası değilim, sokaktaki kasapla, hamalla aynı hizadayım" deme cüretidir.

Üsküdar’daki Dergâh: Manevi Sığınak mı, Saray ile Halk Arasındaki Kriz Masası mı?

Daha sonra İstanbul Üsküdar’da kurduğu dergâh, filmlerdeki gibi sadece "zikir çekilen ve gaipten haber alınan bir mağara" değildir.

Hüdâyî, devrin en etkili sosyal ve siyasi arabulucusudur:

• Açların Doyurulduğu Bir İmarethane: Celâlî isyanlarından kaçıp İstanbul kapılarına yığılan, aç biilaç sokakta kalan binlerce Anadolu mültecisi Üsküdar’daki bu tekkede barınmış ve karnını doyurmuştur. Hüdâyî tekkesi, dönemin çaresiz insanları için devasa bir sosyal güvenlik kurumudur.
• Padişahlara Yazılan Uyarı Mektupları: I. Ahmed, II. Osman (Genç Osman) ve IV. Murad gibi padişahlara yazdığı mektuplar bugün arşivlerdedir. Mektuplarında denizleri yarmaktan, kerametlerden bahsetmez; padişahlara doğrudan şunu yazar: "Sarayın kapılarını kapatıp halktan kopmayın. Zulme rıza göstermeyin. Rüşvet alan vezirleri görevden alın. Askerin disiplinini sağlayın, adaleti mülkün temeli yapın." Genç Osman'ın trajik sonunu önceden sezip onu saray entrikalarına karşı defalarca uyaran basiretli bir devlet aklıdır.

Fırtınayı Durduran Kayık Efsanesi: Gerçek Ne?

Gelelim o meşhur "Hüdâyî Yolu" deniz efsanesine. Güya fırtınada kayıkla geçmiş, dalgalar hizaya girmiş, deniz yarılmış...

Tarihsel coğrafya ve denizcilik gerçeği ise son derece rasyoneldir:

• İstanbul Boğazı’nı ve Marmara akıntılarını çok iyi bilen Üsküdarlı yerel kayıkçılar, lodos veya poyraz patladığında Sarayburnu ile Üsküdar arasında akıntının nispeten kırıldığı, kıyı şeridini takip eden kör noktaları ve sığ suları bilirlerdi.
• Hüdâyî’nin o fırtınalı günde karşıya geçmesi; tecrübeli kayıkçıların Boğaz’ın akıntı dinamiklerini, su altı topoğrafyasını doğru okuyarak açtığı rasyonel bir rota taktiğidir.
• Ama sistem ne yaptı? Denizcilik bilgisini, akıntı hesaplamasını çöpe attı; olayı "Hüdâyî asasını suya vurdu, deniz korkudan sustu" masalına bağladı. Çünkü coğrafya ve akıntı bilgisi halkı düşündürür; ama "denizi durduran evliya" hikâyesi halkı kula kul yapar.

Ters Köşe: Bir Reformcudan "Koltuk Değneği" Çıkarmak

Bugün Aziz Mahmud Hüdâyî’nin türbesine gidip parmaklıkları öpen, "Bize de sınavı kazandır, bizi de zengin et" diye dua eden kitlelerin gördüğü tek şey; 90'lar televizyonunun ürettiği o doğaüstü masal kahramanıdır.

• Tarihteki Gerçek Hüdâyî; yozlaşmış yargı sisteminin sırmalı kaftanını yere fırlatan, imparatorluk çatırdarken sarayın yüzüne adaletsizliği haykıran, evsiz barksız halkı doyuran sert ve ilkeli bir hukukçuydu.
• Televizyonun ve Menkıbelerin Hüdâyî’si ise; boynuna ciğer asmayı "mutlak sorgusuz itaat" için meşrulaştıran, fırtınalı denizde büyüyle koridor açan, sarayın her yaptığına manevi kılıf uyduran pasif bir mistik figür.

Onu "keramet makinesine" çeviren zihniyet, aslında onun o dönem devlete ve kokuşmuş sisteme karşı koyduğu radikal adalet tavrını örtbas etmek isteyen zihniyettir. Hüdâyî sırmalı cübbeyi adaletsizliğe ortak olmamak için çıkardı; ama bugün onun mirası üzerinden servet ve itibar devşirenler, adaletsizliğin en şatafatlı kaftanlarını üzerlerinden hiç çıkarmıyorlar.