Şeyh Hâmid-i Velî ve "Ateşte Pişmeyen Derviş" İllüzyonu

Dosyamızın ikinci sırasında, ekranlarda adeta Marvel süper kahramanı gibi konumlandırılan bir başka efsane var: Somuncu Baba, yani asıl adıyla Kayserili Şeyh Hâmid-i Velî.

90'ların o meşhur televizyon filmini gözünüzün önüne getirin. Bursa sokaklarında üzerinde un çuvalından hallice bir hırka, sırtında ahşap bir tabla, elinde tahta bir kürek... Mahalle aralarında gezerken o bildik yankılı ses tonuyla bağırır: "Somunlar müminler, somunlar!"

Sonra sahne o meşhur fırına geçer. Odunlar harlanmış, alevler fırının ağzından dışarı taşıyor. Somuncu Baba fırının kapağını açar, küreği bir kenara fırlatır ve gözünü kırpmadan o cehennem sıcağının, kor ateşin içine bizzat kendisi yürüyerek girer. İçeride dakikalarca alevlerin ortasında ekmekleri çevirir, sonra zerre kadar kılı yanmadan, mis gibi kokan somunlarla fırından çıkar.

İzleyen teyzemiz televizyonun karşısında salavat getirir: "Ateş bile İbrahim gibi yakmadı mübareği!"

Yetmez; filmin finalinde Bursa Ulu Cami’nin açılış sahnesi gelir. Yıldırım Bayezid, Emir Sultan ve bütün Osmanlı bürokrasisi oradadır. İlk hutbeyi Somuncu Baba okur; Fatiha Suresi'ni yedi farklı bâtınî tefsirle öyle bir açıklar ki camideki bütün ulema felç geçirir. Kimliği ifşa olunca da camiden çıkıp gitmek ister. Cemaat elini öpmek için hücum edince ne olur? Ulu Cami’nin üç ayrı kapısında bekleyen herkes aynı anda yemin eder: "Bizim kapımızdan çıktı, elini ben öptüm!" Yani adam bir anda üçe bölünmüş, ışınlanmış ve ortadan kaybolmuştur.

Peki, Yıldırım Bayezid döneminin bu büyük alimi gerçekten fırında kebap olmayan bir ateşbaz, cami kapılarında hologram üreten bir illüzyonist miydi?

Tarihsel zemine indiğinizde, filmlerin itinayla sakladığı o muazzam entelektüel duruş ve saray elitizmine çekilen o büyük isyan tokat gibi yüzünüze çarpıyor.

Perdenin Arkasındaki Gerçek Şeyh Hâmid-i Velî: Müderrislikten Kaçan Bir İlim Dehası

Kayseri doğumlu olan Hâmidüddin Aksarâyî, öyle sokakta dolaşan garip, saf bir fırıncı çırağı falan değildir.

• Uluslararası Bir İlim Yolculuğu: Babası Şeyh Musa’dan ilk eğitimi aldıktan sonra Şam’a, Halep’e ve Tebriz’e gitmiş; dönemin en prestijli medreselerinde mantık, felsefe, astronomi, hadis ve tefsir eğitimi almıştır.
• Dönemin En Büyük Entelektüeli: Erdebil Hankahı’nda Hâce Alâeddîn-i Ali Erdebilî’nin yanında seyr-ü sülukunu tamamlamış, klasik İslam ilimlerinin tamamına hakim üst düzey bir akademisyendir.
• Bir Başöğretmen: Osmanlı’nın kuruluş felsefesini, Ankara ve Rumeli coğrafyasının fütüvvet (Ahilik) teşkilatını dizayn eden Hacı Bayrâm-ı Velî’nin bizzat mürşidi ve hocasıdır. Yani Fatih’i yetiştiren Akşemseddin’in "hocasının hocasıdır".

Böylesine devasa bir birikime sahip bir adam, neden kalkıp Bursa’nın bir kenar mahallesinde küçücük bir taş fırın inşa eder ve gün boyu hamur yoğurur?

Filmler buna "keramet göstermek için" der. Tarih ise "sisteme boyun eğmemek için" der.

Ekmek Teknesi: "Ulemalık Maaşını" Reddeden Zanaatkar Aklı

1. yüzyılın sonu, Osmanlı Devleti’nin beylikten imparatorluğa sıçradığı, saray bürokrasisinin ve medrese hiyerarşisinin hızla katılaştığı bir dönemdir. Medreselerdeki müderrisler (profesörler) devletten yüklü maaşlar almakta, vakıf gelirlerini paylaşmakta ve padişahın gölgesinde sınıfsal bir kibir kulesi inşa etmektedir.

Hâmid-i Velî, bu çürümeyi ve saraya yanaşarak yapılan ilim ticaretini en başından görmüştür. Ve İslam tarihindeki o en saf peygamberi geleneğe sarılmıştır: Kendi elinin emeğiyle geçinmek.

1. İlmi Paraya ve Makama Tahvil Etmemek: O, medresede başköşeye oturup talebelerden ve saraydan haraç gibi maaş almayı reddetmiştir. Fırıncılık yapmasının sebebi "gizli bir büyücü" olması değil; sıradan bir işçi, bir esnaf, bir fütüvvet erbabı olarak kimseden minnet almadan, kimseye eyvallah etmeden yaşama arzusudur.
2. Kibri Fırın Ateşinde Yakmak: O dönemin kibirli medrese mollalarının yüzüne vurulan en büyük şamardır o fırın. Sırtında un çuvalı taşıyan bir adamın, medresenin en tepe hocalarından katbekat daha derin bir felsefi ve mantıki birikime sahip olması, kurulu ulema düzenini delirtmiştir.
3. Ahilik ve Üretim Ahlakı: Somuncu Baba, Bursa fırınında sadece ekmek pişirmemiştir. O fırın, erken Osmanlı'nın iktisadi can damarı olan Ahilik teşkilatının bir hücresidir. Temiz buğday, hilesiz tartı, halka ucuz ve kaliteli gıda sunma manifestosudur.

Fatiha Tefsiri Olayı: Keramet Gösterisi mi, Ulemaya Çekilen Entelektüel Rest mi?

Gelelim Bursa Ulu Cami’nin açılışındaki o meşhur sahneye. 1399 yılında Niğbolu Zaferi’nin şükranı olarak açılan camide, padişah Yıldırım Bayezid ilk hutbeyi damadı Emir Sultan’a vermek ister. Emir Sultan ise mecliste Somuncu Baba’nın olduğunu bilerek kürsüyü ona bırakır.

Filmlerde bu olay "büyülü sözler söylendi, herkes kendinden geçti" diye verilir.

Olayın gerçek felsefi derinliği ise şudur: Somuncu Baba kürsüye çıkar ve Fatiha Suresi’ni yedi farklı anlama gelecek şekilde tefsir eder.

• Birinci tefsiri camideki sokaktaki halk (avâm) anlar; son derece sade ve ahlakidir.
• İkinci ve üçüncü tefsiri medrese talebeleri ve fıkıhçılar kavrar.
• Sonraki derecelere geçtikçe dil öyle bir felsefi, semantik ve metafizik derinliğe ulaşır ki, dönemin en kibirli başkadısı ve alimi olan Molla Fenârî bile hayretler içinde kalır. Molla Fenârî daha sonra "Somuncu Baba’nın birinci tefsirini herkes anladı, son tefsirini ise sadece kendisi kavrayabildi, biz dördüncüden sonrasını idrak etmekte aciz kaldık" demiştir. Hatta bu derinlikten etkilenerek kendi meşhur Aynü’l-A‘yân (Fatiha tefsiri) eserini kaleme almıştır.

Buradaki mesaj doğaüstü bir şov değildir; medrese kürsülerinde oturup halka tepeden bakan, şekilci fıkıhla dini boğan saray ulemasına verilmiş muazzam bir entelektüel ayardır. "Sizin sayfalarca ezberlediğiniz o kalıp bilgiler, hakikatin sadece ilk perdesidir" mesajıdır.

Şöhret Afettir: Neden Bursa'dan Kaçtı?

Ulu Cami'deki bu hadiseden sonra ne oldu? Filmlere göre: Adam kapılardan aynı anda çıktı, havaya uçtu, melekler onu kaçırdı.

Tarihsel gerçek: Adam şöhretten ve kurulacak menfaat çarkından iğrenerek şehri terk etti.

Kimliği deşifre olunca kapısına yüzlerce insanın yığılacağını, sarayın ona altınlar ve medrese teklif edeceğini, insanların onun ekmeğini "şifalıdır" diye fetişleştireceğini biliyordu. Tam da savaştığı o "aracılık ve kutsanma" kültürünün merkezine oturtulacağını gördüğü an, bir gece vakti merkebine binip yanına Hacı Bayram’ı alarak Bursa’yı terk etti.

Önce Şam’a gitti, hacca yöneldi, ardından izini kaybettirmek için o dönem gözden uzak bir kasaba olan Aksaray’a yerleşti. Sessizce, mülkiyetsizce ve kimseden bir kuruş istemeden ömrünü tamamladı.

Ters Köşe: Ateşin Yakmadığı Değil, Sistemin Yakalamadığı Bir Adam

Bugün dönüp geriye baktığımızda; TGRT sinemasının bize sunduğu Somuncu Baba ile tarihteki Hâmid-i Velî arasındaki o devasa uçurum sistemin niyetini çok iyi özetliyor:

• Gerçek Somuncu Baba; saraya yanaşmayan, ilmi paraya çevirmeyen, ekmeğini hamur yoğurarak kazanan, kibirli ulemaya kafa tutan ve alkışlandığı an şehri terk eden onurlu bir sistem karşıtıydı.
• Televizyonun ve menkıbelerin uydurduğu Somuncu Baba ise; fırının içine girip közlerin üstünde kebap gibi oturan, cami kapılarından hologramla çoğalan, rüyada ekmek dağıtan fantastik bir sirk figürü.

Çünkü saraylara, iktidarlara ve din bezirganlarına; alın teriyle yaşayan, minnetsiz ve entelektüel bir derviş asla lazım değildir. Onlara; halkın fırın taşlarına çaput bağlayacağı, mezarından ekmek kırıntısı toplayacağı ve "bizi de ateşten kurtar" diye eteğine yapışacağı uyuşturucu masallar lazımdır.

Somuncu Baba fırının odun ateşine hiç girmedi; ama yüzyıllardır arkasından uydurulan o menkıbe fırınlarında, asıl yaktıkları şey onun o pırıl pırıl hürriyeti ve tavizsiz ahlakı oldu.