Pazar sabahı saat 10 suları. Evde sobanın ya da kaloriferin çıtırtısı var, ekranda ise 90’lar tüplü televizyonunun o soluk, karlı görüntüsü. Fonda yankılı bir ney taksimi başlar, ardından tok bir dış ses girer: "Bağdat sokaklarında bir meyhane masası... İçki kadehlerinin arasında zevk ü sefa içinde yüzen bir genç..."

Sahne açılır: Oyuncunun başında hafif kaymış bir sarık, elinde kadeh, etrafında güya "günahkâr" arkadaşları kahkahalar atıyor. Sonra adam sendeleyerek meyhaneden çıkar. Gece vakti çamurlu sokakta ayağı bir şeye takılır. Eğilir, bakar: Çamurun içinde üzerinde "Bismillahirrahmanirrahim" yazılı bir kâğıt parçası. O an dramatik bir yaylı çalgı girer, adam kâğıdı alır, gözyaşlarıyla öper, cebindeki son parayla aktardan misk kokusu alıp kâğıda sürer ve evinin duvarındaki en yüksek yere asar.

O gece rüyasında gök gürler, ak sakallı bir ses yankılanır: "Sen bizim ismimizi temizledin, biz de senin kalbini temizleyeceğiz!"

Sabah olur; adam yatağından fırlar. Bir aydınlanma, bir gözyaşı seli... Ayakkabılarını giymeyi bile unutur, fırlar sokağa. Bir daha da ömrü boyunca ayağına tek bir pabuç giymez. Bağdat sokaklarında çıplak ayakla dolaşan, bastığı yerdeki hayvanların bile pislemeyi kestiği, elini havaya kaldırınca altın yağdıran "Bişr-i Hâfî Hazretleri" doğmuştur.

Televizyon karşısındaki millet de mendili çıkarıp gözünü siler: "Gördün mü bak, bir besmeleye hürmet etti, anında uçtu adam."

İşte TGRT ve İhlas Film Prodüksiyon kafasının 90'larda Türk toplumunun zihnine çaktığı en kusursuz şablon budur: Hızlı, zahmetsiz, sihirli bir aydınlanma ve ardından gelen insanüstü bir yarı-tanrılık.

Peki işin aslı neydi? 8. yüzyılın sonunda, Abbasi İmparatorluğu'nun başkenti Bağdat'ta yaşamış olan bu Bişr bin Hâris kimdi? Gerçekten sadece ayakkabı giymeyen bir sarhoş muydu, yoksa dönemin kurulu düzeninin tekerine çomak sokan radikal bir sosyolojik figür mü?

Gelin o sis perdesini kaldıralım.

Sahne Arkasındaki Bağdat: İsraf, Saray Aristokrasisi ve Çürüyen İslam

Bişr-i Hâfî'nin yaşadığı dönem (yaklaşık 767 – 841), İslam tarihinin en şaşaalı ama aynı zamanda ahlaki olarak en derin çatlaklarının oluştuğu Abbasi Altın Çağı'dır. Harun Reşid ve oğullarının dönemi.

Ortada filmlerdeki gibi "huzur dolu, herkesin huşu içinde namaz kıldığı bir masal kenti" yoktur. Tam aksine:

• İpek Yolu'nun bütün zenginliği Bağdat'a akmaktadır.
• Sarayda binlerce cariye, altın kadehlerle sunulan şaraplar, havuzlara doldurulan paralar havada uçuşmaktadır.
• Din uleması (saray mollaları), halifelerin keyfine göre fetva üretme yarışına girmiştir. "Şu vergiyi halka yükleyelim mi?" dendiğinde hemen arkadan bir fıkıh kılıfı uyduran kadılar türemiştir.
• Sokakta ise açlıktan kırılan, ağır vergiler altında ezilen, sarayın debdebesine uzaktan bakan devasa bir paryalar sınıfı vardır.

Bişr, Horasan kökenli varlıklı ve soylu bir ailenin çocuğudur. Yani açlıktan değil, saray elitlerinin o çürümüş zenginliğinin tam göbeğinden gelmektedir. Gençliğinde yaşadığı o "bohem" hayat, sadece ucuz bir sarhoşluk değil; toplumdaki bu anlamsız zenginlik yarışına ve sahte ahlaka duyulan derin bir nihilist tepkidir.

Yalınayak Gezmek Bir Keramet mi, Yoksa Radikal Bir Protesto mu?

Gelelim o meşhur "Hâfî" (Yalınayak) lakabına. Filmlerde bunu nasıl anlatırlar? "Allah aşkından aklı başından gitti, ayakkabı giymeyi unuttu, hatta bastığı toprak bile incinmesin diye ayakkabısız gezdi."

Tarihsel vesikalara ve ilk dönem zühd (çilecilik) metinlerine baktığınızda ise durumun bir büyü veya akıl tutulması değil, bilinçli bir sınıfsal ve politik protesto olduğu ortaya çıkar:

1. Mülkiyeti ve Statüyü Reddetmek: O dönemin Bağdat'ında ayakkabı, sıradan bir giysi değildir. Derisinin kalitesi, işlemesi, tokası doğrudan kişinin sınıfsal statüsünü, zenginliğini ve saraya yakınlığını gösteren bir kibir simgesidir. Bişr, ayakkabıyı çıkarıp atarak şunu söylemiştir: "Ben sizin kurduğunuz bu tüketim çarkının, bu sahte sınıfsal hiyerarşinin parçası değilim. Kölelerle, yoksullarla, hiçbir şeyi olmayanlarla aynı zemine basıyorum."
2. Yeryüzünü Mescit Görmek: Bizzat kendisine "Neden ayakkabı giymiyorsun?" diye sorulduğunda verdiği tarihi bir cevap vardır: "Yeryüzü Allah'ın sergisidir. Ben padişahın sergisine pabuçla basmaktan haya ederim." Bu söz, mistik bir delilik değil; insanın doğayla ve toprakla kurduğu mülkiyetsiz, saf ilişkinin felsefi bir manifestosudur.
3. Saray Ulemasına Tokat: Bişr, saraydan maaş alan, deve tüyü cübbelerle gezen, her devrin adamı olan din adamlarının meclislerine asla adım atmamıştır. Yanına gelen fakihlere "Siz ilmi para ve makam için öğrendiniz, Allah'ın dinini halifelerin sofrasına meze yaptınız" diyerek yüzlerine tükürmüştür.

Yani adam bir "meczup" değildir; tam aksine zihni zehir gibi çalışan, saray dinciliğini ve kapitalistleşen ulemayı sokak ortasında rezil eden bir ahlak anarşistidir.

İktidar ve Sistem Bu Adamı Nasıl Ehlileştirdi?

İşte mekanizmanın asıl şeytani tarafı burada devreye giriyor. Bir toplumda Bişr gibi bir adam çıktığında iktidarlar için iki seçenek vardır:

• Birinci Seçenek: Adamı zindana atıp idam etmek. Ama bu çok tehlikelidir; çünkü halk zaten saraydan nefret etmektedir ve Bişr gibi pırıl pırıl yaşayan birini öldürürseniz onu halk kahramanı yaparsınız, isyan çıkar.
• İkinci Seçenek (Kusursuz Çözüm): Adamın içini boşaltmak. Politik mesajını, sınıfsal öfkesini, saraya karşı duruşunu tarihten cımbızla çekip almak. Geriye kalan posayı ise "akılalmaz kerametler, uçan kaçan hikâyeler" ile doldurup halka geri satmak.

Sistem yüzyıllar boyunca tam olarak bunu yaptı:

• Bişr'in "Sarayın yemeğini yiyenin midesi necis olur" sözü unutturuldu.
• Yerine "Bişr sokaktan geçerken köpekler bile havlamazdı, aslanlar ayağını yalardı" menkıbesi sokuldu.
• Bişr'in mülkiyeti ve adaletsizliği reddeden tavrı unutturuldu; yerine "Yerdeki kâğıdı öptü, anında ermiş oldu" kolaycılığı getirildi.

Çünkü saraydaki zalim bir halife ya da bugünün lüks cipli tarikat baronu için; hak arayan, adaleti sorgulayan, israfı lanetleyen bir Bişr-i Hâfî ölümcül bir tehdittir. Ama "ayağına ayakkabı giymeyen, mezarlıkta dua eden, suya basıp ıslanmayan nur yüzlü dede" tamamen zararsızdır. Hatta müritleri uyutmak için şahane bir narkozdur.

Ters Köşe: Bir Kağıt Parçasıyla Kurtulma İllüzyonu

Bugün geriye dönüp o Yeşilçam/TGRT filmlerine baktığımızda aslında neyi görüyoruz?

Bize din diye yutturulan şeyin; ahlak, adalet, mücadele ve ilkeli bir duruş değil; "doğru kâğıdı yerden alıp doğru kokuyu sürersen level atlarsın" mantığına dayalı bir bilgisayar oyunu mekaniği olduğunu görüyoruz.

Bişr-i Hâfî'yi o filmlerde bir keramet kuklasına çevirenler, aslında onun saraya ve adaletsizliğe fırlattığı o yalınayak adımların ağırlığından korkanlardı. Gerçek Bişr; çamurda bulduğu bir kâğıtla büyülenen bir saf değil, Abbasi sarayının çürümüş düzenine çıplak ayaklarıyla meydan okuyan yalnız bir isyancıydı.

Ve bugün onun türbesinin etrafında toplanıp "bize de şefaat et, bize de para ver" diye el açanlar; Bişr'in ömrü boyunca kaçtığı, nefret ettiği ve ayaklarının altına aldığı o kokuşmuş dünyeviliğin ta kendisini yaşamaya devam ediyorlar.