İnternette mistisizm ile modern teorik fizik arasındaki “gizli paralellikleri” araştıran videoları açtığınızda karşınıza en sık çıkarılan görsellerden biri Yahudilik mistisizminin meşhur şeması olan Kabala’nın Sephirot Hayat Ağacı diyagramıdır. En tepedeki taçtan (Keter) en alttaki maddi krallığa (Malkhut) doğru süzülen on adet küre ve bunları birbirine bağlayan yirmi iki İbrani harfi kanalı... Bugün pek çok popüler New Age kitabında, bu Orta Çağ diyagramının “sicim teorisinin 10 boyutunu ve kuantum vakum dalgalanmalarını yüzlerce yıl önceden haber verdiği” iddia ediliyor. Gelin o parlatılmış etiketi kenara koyup büyük tarihçi Gershom Scholem’in filolojik çalışmaları ışığında metinlerin gerçekte ne söylediğine bakalım.

Kabala geleneğinin kurucu metinlerini kendi tarihsel bağlamına koyduğunuzda, karşınızda atom altı parçacık fiziği değil, son derece incelikli bir teoloji ve ahlak felsefesi görürsünüz:

• Sefer Yetzirah ve 22 harf: Milattan sonraki ilk yüzyıllara uzanan bu kısa risale, Tanrı’nın evreni bilgelik sayıları (10 sefira) ve İbrani alfabesinin 22 harfiyle bir dil grameri gibi ördüğünü anlatır; buradaki mantık matematiksel dalga fonksiyonu değil, kelam ve kutsal harf sembolizmidir.
• Zohar ve Ein Sof’tan taşma: 13. yüzyıl sonlarında İspanya’da Musa de León tarafından ortaya çıkarılan Zohar (Işıltı Kitabı), mutlak, sınırsız ve kavranamaz Tanrı’ya Ein Sof adını verir. Sonsuz olanın sonlu bir evren yaratabilmesi için ışığını giderek daraltıp kendi içinde bir boşluk açması (Tzimtzum) ve on nitelik (merhamet, adalet, bilgelik, güzellik vb.) üzerinden süzmesi gerekir.
• Kırılan Kaplar (Shevirat ha-Kelim): 16. yüzyılda Safed’de yaşayan İshak Luria’nın sisteminde ise yaratılışın ilk aşamasında ilahi ışığın taşmasıyla alt kaplar kırılır ve ışık kıvılcımları maddi karanlığın içine saçılır; insanın iyilik ve adaletle bu kıvılcımları toplayıp dünyayı onarmasına da Tikkun Olam denir.
• Rönesans ve Hristiyan Kabalası etkisi: Üstelik bugün internette en çok paylaşılan o meşhur Sephirot geometrik ağaç çizimlerinin büyük kısmı antik İbranice yazmalardan değil, 15. yüzyıl Rönesans düşünürleri Pico della Mirandola ile Johannes Reuchlin’in ve ardından Cizvit bilgin Athanasius Kircher’in 1652’de yayımladığı Barok gravürlerden miras kalmıştır.

Açık söylemek gerekirse, Luria’nın kırılan kaplar metaforunu Büyük Patlama tekilliğiyle, on Sephirot küresini de süpersicim kuramının on bir/on uzay-zaman boyutuyla eşleştirmek, tıpkı bazı tasavvuf-kuantum yakıştırmalarında yapıldığı gibi iki farklı düşünce dilini zorla birbirine dikmektir. Fizikçi bir kuramın geçerliliğini diferansiyel denklemler ve çarpıştırıcı verileriyle sınar; üstelik sicim kuramındaki boyut sayısı bile hesaplanan teoriye göre 10, 11 veya 26 arasında değişir, yani mistik şemalarla sabit bir sayısal kilit yoktur. Mistik ise kötülük problemini, yaratılışın anlamını ve insan ruhunun içsel çatışmalarını sembollerle kavramaya çalışır. Kabala’nın hakkını gerçekten vermek istiyorsak, onu yapay “kuantum öncüsü” reklamlarından sıyırıp kendi görkemli Orta Çağ felsefe ve metin yorumu geleneği içinde okumak çok daha dürüst bir yoldur.