90’lar televizyon kuşağının ve klasik menkıbe anlatılarının hem en gizemli hem de en korkutucu biçimde sansürleyerek sunduğu şahsiyetlerden birine geldik: Hallâc-ı Mansûr, yani asıl adıyla Hüseyin bin Mansûr el-Hallâc.

Ekrandaki o bilindik Yeşilçam/televizyon kurgusunu hatırlayın: 10. yüzyıl Bağdat’ında, gözleri alev alev yanan, kendinden geçmiş bir meczup sokaklarda bağıra bağıra dolaşmaktadır: "Ene'l-Hak! (Ben Hakk'ım / Tanrı'yım!)"

Filmlerde ona öyle doğaüstü, ürkütücü güçler yüklenir ki izleyici bunun bir ilahi keramet mi yoksa kara büyü mü olduğunu kestiremez: Eliyle boşluğa uzanıp havadan altın ve nar taneleri toplar, ölü kuşları diriltir, saray muhafızlarının kılıçlarını bir bakışıyla eritir. Sonra ulema toplanır, "Bu adam kendini ilah ilan etti, zındıktır!" diyerek idam fetvası verir.

Final sahnesi ise tam bir dramatik gösteridir: Dar ağacında önce elleri, sonra ayakları kesilir, ardından başı vurulur ve cesedi yakılıp külleri Dicle Nehri’ne savrulur. Küller suyun üzerinde birleşir ve Dicle’nin suları dahi "Ene'l-Hak" diye uğuldamaya başlar!

İzleyiciye iki uçlu, zehirli bir mesaj verilir: Ya "Bak adam ilahi sırra erdi, sarhoş oldu, aklını kaybetti" denir ya da "Gördünüz mü, şeriatın dışına çıkıp çok konuşursanız kelleniz böyle gider" korkusu aşılanır.

Peki 922 yılında Bağdat’ta günlerce işkence edilerek katledilen gerçek Hüseyin bin Mansûr kimdi? Gerçekten havadan meyve toplayan bir sihirbaz, aklını yitirmiş bir panteist miydi, yoksa Abbasi iktidarının ve din tüccarı ulemanın kirli çamaşırlarını ortaya döktüğü için siyasi bir suikastla susturulan bir devrimci mi?

Gelin o "Ene'l-Hak" sis perdesini aralayıp darağacının arkasındaki gerçek cinayet dosyasına bakalım.

Sahne Arkasındaki Bağdat: Karmatî İsyanı, Saray Yolsuzluğu ve Çürüyen Hilafet

Hallâc-ı Mansûr’un idam edildiği dönem (10. yüzyıl başları, Halife Muktedir dönemi), Abbasi Devleti'nin fiilen çöktüğü, iktidarın rüşvetçi vezirlerin, saray ağalarının ve din baronlarının eline geçtiği karanlık bir dönemdir:

  • Devlet Hazinesinin Yağmalanması: Halife Muktedir henüz çocuk yaşta tahta çıkarılmış; devlet yönetimi vezir İbnü'l-Furât ve Hâmid bin Abbas gibi hırsız bürokratların eline geçmiştir. Halk ağır vergiler altında açlıktan kırılırken, sarayda trilyonluk israf partileri düzenlenmektedir.
  • Karmatî İsyanları: Bütün bu adaletsizliğe ve saray elitizmine karşı Ortadoğu’da yoksulların ve köylülerin başlattığı büyük Karmatî halk ayaklanmaları patlak vermiş; Bağdat sarayı büyük bir korku ve paranoya içine girmiştir.
  • Dinin Tekelleştirilmesi: Medrese ve saray uleması, dini tamamen ritüellere, kurallara ve "halifeye itaate" indirgemiştir. Kâbe’ye giden hac yolları bile ticari bir tekele dönüşmüştür.

Hallâc-ı Mansûr, İran’ın Beyzâ bölgesinden gelen, babası pamuk atıcısı (hallâc) olan bir emekçi çocuğudur. Dönemin en büyük sufilerinden (Cüneyd-i Bağdâdî, Sehl et-Tüsterî) eğitim almış; ama bir süre sonra onların "aman devlete karışmayalım, sadece iç dünyamıza çekilelim" tavrını reddederek sokağa inmiştir.

İdamın Gerçek Sebebi "Ene'l-Hak" mıydı, Yoksa "Hac Tekelini Yıkmak" mı?

Tarih kitapları ve menkıbeler bize Hallâc'ın sadece "Ben Hakk'ım" dediği için asıldığını söyler. Oysa mahkeme tutanaklarına ve dönemin tarihçilerine (Taberî, İbnü'n-Nedîm gibi) baktığınızda, bu cümlenin sadece halkı kışkırtmak için kullanılan bir bahane olduğunu görürsünüz!

Hallâc-ı Mansûr'un kalemini kıran üç büyük "siyasi ve ekonomik suç" şunlardı:

  1. Dini Ruhbanlığın Tekelini Kırmak ("Kâbe'yi Gönlünde İnşa Et"): Hallâc, halka şunu söylüyordu: "Eğer paranız yetmiyorsa, yoksulsanız, Mekke’ye gidemiyorsanız üzülmeyin. Evinizin bir köşesini temizleyin, orada Allah’a yönelin, aç bir yetimi doyurun; hac sevabını almış olursunuz." Bu söz, o dönemde hac kervanlarından, Mekke ticaretinden ve dini ritüellerden milyonlar kazanan din baronlarının ve ulemanın tezgâhını yerle bir ediyordu. Ulema derhal "Bu adam Kâbe’yi yıkmak istiyor!" diye yaygara kopardı.
  2. Saray Yolsuzluklarını İfşa Etmek: Hallâc, saraydaki vezirlerin halkın parasını çaldığını açıkça eleştiriyor; vergi adaletsizliğine karşı halkı bilinçlendiriyordu. Saray bürokrasisi, onun halk üzerindeki etkisinden korktuğu için onu Karmatî isyancılarının gizli ajanı olmakla suçladı.
  3. Ene'l-Hak'ın Gerçek Anlamı (Kula Kulluğa İsyan): Hallâc "Ben Tanrı'yım" demiyordu. O dönemin egemenleri, halifeleri ve şeyhleri kendilerini "Allah'ın yeryüzündeki mutlak gölgesi" ilan edip halka köle muamelesi yaparken; Hallâc "Hak (Gerçek ve Adalet) saraylarda değil, insanın özündedir; zulme boyun eğmeyin" diyordu. Yani o söz, bir kibir patlaması değil; insanın onurunu yücelten ve sahte otoriteleri reddeden felsefi bir manifestoydu.

Sihirbazlık İftirası: Bir Devrimciyi Nasıl İtibarsızlaştırdılar?

Peki menkıbelerde ve filmlerde anlatılan "Havadan nar ve altın çıkardı, ölü kuşları diriltti" sahneleri nereden çıktı?

Bu hikâyeler, Hallâc’ı idam ettiren saray ulemasının bizzat uydurduğu kara propaganda malzemeleridir:

  • Mahkeme sürecinde vezir Hâmid bin Abbas ve saray kadıları, Hallâc’ı halkın gözünden düşürmek için "Bu adam veli falan değil, Hindistan'a gidip illüzyon ve kara büyü öğrenmiş bir şarlatandır" propagandasını başlattılar.
  • Sonraki yüzyıllarda ise tasavvuf çevreleri bu kara propagandayı tersine çevirip "Bakın nasıl da keramet gösteriyordu" diyerek sahiplendi!
  • Böylece iki tarafın da işine gelen o ucube figür ortaya çıktı: Hallâc-ı Mansûr’un adalet, vergi reformu, yoksulluk ve din istismarı üzerine yazdığı eserler yakılıp yok edildi; geriye sadece "havadan meyve çıkaran esrarengiz büyücü" karikatürü kaldı.

Yargısız İnfazın Anatomisi: Ulema ve Sarayın Ortak Cinayeti

922 yılında Bağdat’ta kurulan mahkemede, başta Kadı Ebu Ömer el-Mâlikî olmak üzere saraydan maaş alan din adamları, Hallâc'ın kanının helal olduğuna dair fetvayı imzaladılar. O gün Hallâc’ın eski tasavvuf arkadaşları bile (Cüneyd-i Bağdâdî’nin çevresi) can korkusundan susmayı seçti; hatta bazıları kendi postunu kurtarmak için "O aklını yitirmiş, sarhoş olmuş, idamı vaciptir" diyerek sarayın ekmeğine yağ sürdü.

Hallâc, Bağdat meydanında bin kırbaç vurulup, kolları ve bacakları kesilirken dahi tek bir adım geri atmadı. Cellatlarına dönüp şu tarihi sözü söyledi:

"Beni öldürenler aslında kendi cehaletlerini öldürdüklerini sanıyorlar; oysa ben hakikatin şahidiyim."

Ters Köşe: Darağacındaki Muhaliften "Mistik Sarhoş" Üretmek

Bugün Hallâc-ı Mansûr’un adını duyanların aklına sadece "Ene'l-Hak dediği için asılan garip bir derviş" gelir.

  • Tarihteki Gerçek Hallâc; dini bir ticaret ve sömürü mekanizmasına çeviren ruhban sınıfına meydan okuyan, yoksulların hakkını savunan, saray yolsuzluklarına baş kaldıran ve kula kulluğu reddeden cesur bir düşünür ve halk önderiydi.
  • Filmlerin ve Menkıbelerin Hallâc’ı ise; ne dediğini bilmeyen, kendinden geçmiş, havadan altın çıkaran ve şeriat kurallarına çarparak ibretlik bir sonla cezalandırılan tehlikeli bir meczup.

İktidarlar ve din tüccarları tarihte hiçbir zaman kendi saltanatlarını sorgulayanları affetmediler. Önce onları meydanlarda parçalayıp küllerini nehre savurdular; yetmedi, yüzyıllar sonra bile dirilip halkı uyandırmasınlar diye üzerlerine "büyücü ve meczup" toprağı örttüler. Hallâc-ı Mansûr’u asıl öldüren Bağdat cellatlarının baltası değil; onun adalet çığlığını "deli saçması"na indirgeyen o kadim sansür mekanizmasıdır.