Güvercin Donuna Girip Duvar Yürüten Derviş

90’lar televizyon kuşağının ve menkıbe sinemasının en fantastik, adeta bir mitoloji ve büyü filmi kıvamında çekilen yapımlarından biri de hiç şüphesiz Hacı Bektaş-ı Velî filmleridir.

Ekrandaki o bilindik Yeşilçam/TV kurgusunu hatırlayın: Horasan’ın Nişabur şehrinde, elinde ateşten bir okla gökyüzüne nişan alan genç bir derviş: Bektaş. Yayı gerer, oku fırlatır; ok binlerce kilometre uçar ve Anadolu’nun ortasındaki Sulucakarahöyük’e düşer. Oku takip edip Anadolu’ya gelirken, Rum erenleri (Anadolu’daki diğer tarikat şeyhleri) onun gelişini istemez ve gökyüzüne manevi bir set çekerler. Bektaş ne yapar? Anında şekil değiştirir, bembeyaz bir güvercin donuna girer ve uçarak gelip bir kayanın üzerine konar.

Yerel şeyhlerden Doğrul Baba, onun üzerine bir doğan (şahin) salar. Güvercin anında tekrar insana dönüşür, doğanı boğazından yakalayıp sıkar ve "Bize mazlum gerek, zalim değil" der.

Yetmez; filmin finalinde bölgeye gelen başka bir şovmen derviş (Karaca Ahmed veya Seyyid Mahmud Hayranî), keramet gösterisi yapmak için bir aslanı at gibi eyerleyip binmiş, eline de bir yılanı kamçı olarak almış şekilde köye girer. Hacı Bektaş altta kalır mı? Köyün taş duvarının üzerine oturur, "Yürü bre cansız duvar!" der. Koskoca taş duvar canlanır, tıpkı bir otomobil gibi asfaltı yara yara hareket eder ve aslanlı dervişi karşılamaya gider!

Televizyon başındaki izleyici bu sahneleri huşu içinde izler: "Vay be, adam hem güvercin oluyor hem taş duvarı yürütüyor!"

Peki 13. yüzyıl Anadolu’sunun o kan ve ateş dolu yıllarında yaşamış gerçek Seyyid Muhammed bin İbrahim Ata (Hacı Bektaş-ı Velî) kimdi? Gerçekten şekil değiştiren bir Şaman büyücüsü, taş duvarlara motor takan bir illüzyonist miydi, yoksa Moğol istilası altında ezilen Anadolu halkını örgütleyen büyük bir sosyolog, düşünür ve toplumsal mimar mı?

Gelin o "güvercin ve yürüyen duvar" masallarını kenara itip, tarihin tozlu arşivindeki o muazzam akla bakalım.

 

Sahne Arkasındaki Anadolu: Moğol Kıyımı, Babaî İsyanı ve Yıkılan Şehirler

Hacı Bektaş-ı Velî’nin Anadolu’ya geldiği dönem (1240’lar), bu toprakların gördüğü en büyük felaket yıllarıdır:

  • Selçuklu’nun Çöküşü: 1243 Kösedağ Savaşı ile Anadolu Selçuklu Devleti Moğollara yenilmiş, sultanlar Moğol valilerinin kuklası haline gelmiştir.
  • Babaî İsyanı ve Katliamlar: Ağır vergiler, kıtlık ve saray zulmü altında ezilen Türkmen boyları, Baba İlyas ve Baba İshak önderliğinde büyük bir halk ayaklanması başlatmış (1240); ancak Selçuklu sarayı, paralı Frenk (Haçlı) askerleri kullanarak kendi halkını kılıçtan geçirmiştir.
  • Kültürel ve Ahlaki Çöküntü: Ortada ne devlet otoritesi kalmıştır ne de toplumsal bir dayanışma. Halk ya Moğol kılıcından kaçmakta ya da açlıktan kırılmaktadır.

İşte Hacı Bektaş-ı Velî, böyle bir enkazın ortasına, dönemin entelektüel merkezi olan Horasan’dan (Ahmed Yesevî ocağının bilgi ve felsefe geleneğinden) yetişmiş bir aydın ve teşkilatçı olarak gelmiştir.

Güvercin Olmak ve Duvar Yürütmek: Eski Şaman Mitlerinin İslam’a Yamalanması

Peki neden bu adamın etrafında "güvercine dönüştü, aslanı kamçıladı, duvarı yürüttü" gibi açıkça pagan ve Şamanist kökenli masallar uyduruldu?

  1. Orta Asya Şamanizmi ve İran Mitolojisi: Türkmen boyları Müslüman olduktan sonra bile eski Orta Asya Şaman (Kam) kültüründeki "don değiştirme" (kuş veya geyik kılığına girme) mitlerini zihinlerinden tamamen atamamıştı. Sonraki yüzyıllarda yazılan Vilâyetnâme gibi menkıbe kitapları, halkın hoşuna gitsin diye eski Şaman masallarını alıp Hacı Bektaş’ın biyografisine yapıştırdı.
  2. Aklı ve Bilimi Budama Operasyonu: Hacı Bektaş’ın bizzat kaleme aldığı en temel ve güvenilir eseri olan Makâlât’ı açıp okuduğunuzda; içinde tek bir tane bile "uçtum, kaçtım, duvar yürüttüm, güvercin oldum" ifadesi bulamazsınız! Makâlât, tamamen Kur'an ayetleri ve hadisler ekseninde insan psikolojisini, aklı, ahlakı, nefisle mücadeleyi ve toplumsal adaleti analiz eden son derece rasyonel, sistematik bir felsefe ve teoloji kitabıdır.

Ama sistem ne yaptı? Makâlât’taki o derin insan ve akıl felsefesini rafa kaldırdı; yerine "duvara binen dede" çizgi filmini halka izletti. Çünkü okuyan, düşünen, aklını kullanan bir Hacı Bektaş toplumda uyanış yaratır; ama "duvar yürüten sihirbaz" masalı kitleleri uyutur.

Sulucakarahöyük’teki Gerçek Operasyon: Anadolu’nun Sivil Toplum ve Aydınlanma Üssü

Hacı Bektaş-ı Velî, Kırşehir yakınlarındaki Sulucakarahöyük’e (bugünkü Hacıbektaş ilçesi) yerleştiğinde mağaraya kapanıp büyü yapmadı. Anadolu’yu yeniden ayağa kaldıracak dört büyük toplumsal kurumu örgütledi:

  1. Ahiyân-ı Rûm (Anadolu Ahileri): Esnaf ve zanaatkarları bir araya getirerek üretim ahlakını, hilesiz ticareti, dayanışmayı ve Moğol sömürüsüne karşı ekonomik bağımsızlığı kurdu.
  2. Bâcıyân-ı Rûm (Anadolu Kadınlar Birliği): Dünyanın bilinen ilk organize kadın sivil toplum teşkilatıdır. Kadınların sadece evde oturan pasif varlıklar değil; dokumacılıkta, eğitimde, kültürde ve gerektiğinde vatan savunmasında aktif özne olmasını sağladı. "Kadınlarınızı okutunuz" sözü boşuna söylenmiş bir slogan değil, bu teşkilatın anayasasıdır.
  3. Gâziyân-ı Rûm (Anadolu Gazileri): İşgalci Moğollara ve zalim derebeylerine karşı halkı koruyan direniş birlikleri.
  4. Abdalân-ı Rûm (Anadolu Dervişleri): Şehir şehir, köy köy gezerek halka Türkçe ile ahlak, kardeşlik ve umut aşılayan gezici eğitimciler.

Düşünebiliyor musunuz? Ortada çökmüş bir imparatorluk varken, tek başına sivil toplum örgütleri, kadın kooperatifleri, esnaf sendikaları ve eğitim ağları kuran devasa bir toplum mühendisi ve sosyal reformcu var.

Şekilci Dinciliğe Çektiği En Ağır Rest: "Hararet Nardadır, Sacda Değil"

Hacı Bektaş-ı Velî, tıpkı Yûnus Emre gibi, dinin içini boşaltıp sadece sakal, cübbe, tespih ve şekilcilik üzerinden halka tahakküm kuran saray mollalarına en sert eleştirileri yöneltmiştir.

Onun o meşhur dizeleri, yüzyıllar ötesinden bugünün din tüccarlarına indirilmiş bir balyoz gibidir:

  • "Hararet nardadır, sacda değildir / Keramet baştadır, tacda değildir / Her ne arar isen kendinde ara / Kudüs'te, Mekke'de, Hac'da değildir."
  • "Eline, beline, diline sahip ol." (Hırsızlık yapma, namusa göz dikme, yalan ve iftira üretme!)
  • "İlimden gidilmeyen yolun sonu karanlıktır."

Adam açık açık "Keramet sarıkta, cübbede, uçmakta kaçmakta değil; senin aklında, ilimde ve ahlakındadır" diye haykırmış. Ama arkasından gelen menkıbeciler ve televizyon yapımcıları, inatla onun başına keramet tacı takıp onu duvarın üstünde gezdirdiler!

Ters Köşe: "İlimden Gidilmeyen Yol Karanlıktır" Diyen Adamı Masalla Karanlığa Gömmek

Bugün Hacı Bektaş-ı Velî dosyasına baktığımızda, tarihî hakikat ile popüler din kültürünün nasıl taban tabana zıtlaştığını bir kez daha görüyoruz:

  • Tarihteki Gerçek Hacı Bektaş; Moğol enkazı altındaki Anadolu’da kadınları eğiten, esnafı örgütleyen, Türkçe’yi ve aklı merkeze alan, "İlimden gidilmeyen yolun sonu karanlıktır" diyen büyük bir aydınlanmacı ve sosyologdu.
  • Televizyonun ve Menkıbelerin Hacı Bektaş’ı ise; güvercin kılığına girip uçan, taş duvarı araba gibi süren, doğaüstü güçlerle rakiplerine hava atan fantastik bir masal figürü.

Çünkü egemenler ve din bezirganları için; ilmi savunan, kadınları örgütleyen, esnafı bilinçlendiren ve "Keramet cübbede değil, insandadır" diyen bir Hacı Bektaş son derece tehlikelidir. Onun yerine "duvar yürüten ermiş" masalını anlatırsanız, halk bilime ve örgütlenmeye değil; taşlara, duvarlara ve o duvarların bekçiliğini yapan ruhbanlara el açmaya devam eder.