Modern tıp uzun yıllar boyunca yalnızca olumlu inancın iyileştirici gücüne — yani plasebo etkisine — odaklandı. Oysa aynı madalyonun karanlık yüzü çoğu zaman çok daha sert çalışır: Bir insan zehirlendiğine, ölümcül bir hastalığa yakalandığına ya da kendisine kara büyü yapıldığına mutlak biçimde inandığında, ortada tek bir gram fiziksel zehir veya doğaüstü müdahale olmasa bile bedeni gerçekten ağır biçimde çökebilir. Tıp literatüründe buna nocebo etkisi (“zarar vereceğim” anlamındaki Latince kökten) diyoruz.

Bu olguyu bilimsel çerçeveye oturtan ilk isim, 1942 yılında American Anthropologist dergisinde yayımladığı çığır açıcı “Voodoo Death” makalesiyle Harvardlı fizyolog Walter Bradford Cannon oldu. Cannon, Avustralya Aborjinlerinden Haiti ve Güney Amerika kabilelerine kadar şaman tarafından “ölüm kemiği” doğrultulan ya da kabile tabusunu çiğnediği için lanetlendiğine inanan tamamen sağlıklı bireylerin, birkaç gün içinde yemekten ve sudan kesilip şiddetli şok belirtileriyle öldüğünü belgeledi. Üstelik aynı mekanizma bugün kliniğin içinde bile yaşanıyor: İlaç denemelerinde yalnızca şeker hapı verilen kontrol grubundaki hastalar, prospektüste okudukları yan etkilerden korktukları için gerçekten mide bulantısı, baş dönmesi hatta deri döküntüsü geliştirebiliyor.

Kalp hızını ve iç organları düzenleyen ön vagus siniri anatomik diyagramı
Kalp atım hızını, tansiyonu ve stres tepkisini doğrudan etkileyen vagus siniri ve otonom sinir bağlantıları.

Bedenin kendi kendini çökertmesinin arkasında büyü değil, otonom sinir sistemi taşması yatıyor. Kişi kurtuluşu olmayan bir tehdit altında olduğuna kesin inandığında önce sempatik sinir sistemi aşırı adrenalin ve kortizol pompalar; ardından bedeni korumak için devreye giren parasempatik tepki — özellikle kalp ritmini yöneten ağlar ve vagus siniri — kalp atım hızını ve kan basıncını tehlikeli biçimde dibe çekebilir (vasovagal şok). Buna çevrenin “sen artık ölüsün” diye yas tutmaya başlamasının yarattığı derin çaresizlik de eklendiğinde tablo ölümcül hale gelir. Kısacası halk arasında “büyü tuttu, günden güne eridi” diye anlatılan ve nazar ya da telkin mitleriyle beslenen pek çok vakada kurbanı yıkan şey görünmez bir cin ordusu değil, kendi korkusunun tetiklediği şiddetli biyokimyasal çöküştür.