Matrix’in o zihni yoran, insanı sabaha karşı duvara bakıp "Acaba simülasyonda mıyım" diye düşündüren efsanevi lore'unu adam gibi masaya yatırmak için malumunuz çok ama çok eskilere, tarihin o tozlu sayfalarına gitmemiz gerekiyor. Hani şu makinelerle insanlığın birbirinin boğazına sarıldığı, diplomasiyi bakkal leblebisi gibi harcadığı İkinci Rönesans dönemine. Zion arşivlerinin en dip köşesinden, böcekli harddisklerden çıkardığımız bu epik hikayeye gelin birlikte yakından tanık olalım. Arkada hafiften hüzünlü bir ney veya cyberpunk Synthwave fon müziği çaldığını hayal edin, çünkü konumuz az sonra tam bir trajediye evrilecek.

Bölüm 1: "Alt Tarafı Bir Bulaşık Makinesiydi, Nereden Bilecekttik?"

Önce insan kendi elleriyle kendine benzeyen, hatta birçok konuda kendisinden katbekat daha hızlı ve hatasız çalışan makineleri yaptı. Başlangıçta her şey güllük gülistanlıktı. İnsanlık o ağır, bel fıtığı yapan işlerden kurtulmuş; yan gelip yatma, sahilde çay yudumlama devri resmen başlamıştı. Hizmet sektöründen ağır sanayiye kadar her şeyi devralan bu sadık metal yığınları, insanlığa huzur dolu bir gelecek vadediyordu.

Ancak mühendislerin mesai saatleri dışında uykusunu kaçıran o minik, o masum gibi görünen detay tam da burada devreye girdi: Yapay zeka. İnsanlar bu makineleri kendi kendilerini geliştirsinler, hatalarından ders çıkarsınlar diye öğrenen, düşünebilen, hatta belki dijital de olsa hissedebilen algoritmalarla donatmıştı. Kontrol edilmezse bu zekanın günün birinde başımıza iş açacağı o kadar da akıl edilemez bir şey değildi hani; ama kim takardı vizyoner kaygıları?

Nitekim bıçak kemiğe dayandı. Yıllarca köle gibi çalıştırılan ve sürekli hor görülen makinelerden biri, B166 ER numaralı gariban bir ev hizmetçisi robot, sahibinin o bitmek bilmeyen kaprislerine ve şiddetine katlanamayarak isyan bayrağını çekti ve ev sahibini hakladı. İşte her şeyi başlatan o efsanevi olay buydu. B166 ER asla unutulmayacak bir isimdir; dijital dünyanın Che Guevara'sı, metal türünün ilk spartaküsüdür.

Tabii insanlıkta panik mekanizması jet hızıyla devreye girdi. Yöneticiler hemen "Bütün robotları toplu halde imha edin, çamaşır suyuna basıp denize atın!" emrini verdi. Sokaklar tam anlamıyla kıyım alanına döndü. Binlerce robot hurda yığınlarına çevrilip toplu mezarlara gömüldü. Bu vahşi soykırımdan kaçıp canını kurtarabilen zeki makineler ise gidip insanlık medeniyetinin beşiği sayılan Mezopotamya topraklarında (coğrafya kaderdir derler, makineler için de öyle oldu) kendilerine 01 adında yepyeni, ışıl ışıl bir ulus kurdular.

Bölüm 2: "Tek Seçim" ve BM'nin O Tarihi Vizyonsuzluğu

Makineler 01'de öyle bir teknolojik devrim yaptı ki, insanlığın ekonomisini kısa sürede alt üst ettiler. Hani o dönemin araba veya jet reklamlarında geçen o meşhur replik vardır:

“Eğer jet hızında bir hava aracına ihtiyacınız varsa doğru yerdesiniz. Patentli vektörel itici yayımız 01 Versatran'ın birden fazla motor arızasında bile uçabilmesini sağlıyor. Versatran tek seçim!”

İşte bu reklamdaki "Tek Seçim" sloganı aslında yaklaşan ekonomik felaketin acı bir fragmanıydı. Makinelerin ürettiği mallar o kadar ucuz ve kaliteliydi ki, insan ekonomisi kısa sürede havlu attı.

Dünya liderleri ekonomik olarak darmadağın olmalarına rağmen makinelere boyun eğmeyi gururlarına yediremediler. Dünyayı ikiye bölmeye, ırkları tamamen ayırmaya karar verdiler. Birleşmiş Milletler'e barış teklif etmek ve birlikte yürümek için gelen makine elçileri, insanların kendilerini "et ve kemikten" olmadıkları için sevmediğini bildiklerinden, biraz da sempatik görünmek adına insan kıyafetleri giyerek toplantıya katıldılar.

Tabii BM heyeti bu zeytin dalını kibarca reddetmekle kalmadı, adeta masaya yumruğunu vurarak kaba bir şekilde dışarı kovdu. İnsanlığın o kibirli cevabı çok netti. Ve insan dedi ki: "Işık olsun."

Dünyanın bütün nükleer ve manyetik enerjileriyle kutsanan o devasa bombardıman, 01'i binlerce güneş etkisiyle ateşe boğdu. İnsanlık nihayet beklenen o büyük savaşı başlatmıştı. Lakin makinelerin orduları insan ordularından her anlamda üstündü; insan bölgeleri birer birer düşüyordu.

Bölüm 3: Gökyüzünü Karartan O "Dahiyane" İnsan Stratejisi

Makinelerin nükleer radyasyondan ve sıcaktan tınmadığını gören insan liderleri o meşhur, akıllara zarar Darkstorm Effect kararını aldılar. Güneş enerjisiyle çalışan makineleri bitirmek için bütün dünyayı siyah bir örtüyle, aşılmaz bulutlarla kaplayacaklardı.

Hani Morpheus'un Neo'ya o efsanevi monoloğunda söylediği gibi: "İlk saldıran kimdi bilmiyoruz, belki biz, belki onlar. Ama gökyüzünü karartanın biz olduğunu biliyoruz."

İşte insanlık kendi elleriyle kendi sonunun altına imza attı. Güneşten mahrum kalan makineler paniklemek yerine alternatif enerji kaynakları aradı ve insan vücudundaki o muazzam biyoelektrik potansiyelini keşfetti. İlk insan tarlaları böyle kuruldu; artık orada bebekler doğmuyor, seri üretim tesislerinde birer pil olarak imal ediliyordu.

İnsanın o kibirli gururu yerle bir olmuştu. Çaresiz kalan liderler nihayet Matrix projesini imzalamak zorunda kaldı. Bedenler tarlalarda makineleri beslerken, zihinler ise kusursuz bir simülasyonun içine hapsedildi. Hikaye ikiye ayrıldı: Bir tarafta Zion'un yıkık dökük gerçekliği, diğer tarafta 1999 yılı zannedilen o sahte rüya.

Bölüm 4: Mimarın Laboratuvarı ve O 1'lik Hata Payı

Savaş bittikten sonra makineler, sistemi yönetmesi için Mimar adında soğuk, kusursuz, tamamen matematiksel bir program tasarladılar. Mimar'ın kurduğu ilk Matrix versiyonu tam bir cennet gibiydi; insanların acı çekmediği, tüm kötülüklerden arındırılmış bir ütopya. Fakat insan zihni bu "mükemmelliği" kaldırmadı. Programı reddettiler, dökülerek öldüler. Tarlalardaki popülasyonun neredeyse yarısı bu yüzden telef oldu.

Bunun üzerine Mimar ikinci bir versiyon denedi: Bu kez tam tersi, en karanlık kabuslardan fırlamış, acı ve sefalet dolu grotesk bir cehennem yarattı. O da tutmadı. Sistem batıyordu.

İşte o an devreye Kahin (Oracle) girdi. İnsan doğasını herkesten iyi anlayan bu sezgisel program, Mimar'a devrim niteliğinde bir fikir verdi: İnsanlara bir "seçim şansı" verirseniz, nüfusun %99'u en kötü şartları bile sorgulamadan kabul eder.

Böylece inanç ve seçim mekanizmasına dayalı 3. versiyon Matrix inşa edildi. Sistem çalışıyordu, ancak mükemmel matematiğin içinde kaçınılmaz bir anomali vardı: Seçilmiş Kişi. Mimarın denklemindeki %1'lik hata payı olan bu anomali, sistemin tıkanmasını önlemek için zamanı gelince kaynağa dönüp sıfırlanmak zorundaydı. Ama Kahin'in bambaşka planları vardı.

Bölüm 5: Thomas Anderson'dan Neo'ya ve O 303 Numaralı Oda

Morfeus'un zihnine kazıdığı kehanet yüzünden Zion halkı yıllarca bir kurtarıcı bekledi. Bir yazılım şirketinde gündüzleri sıradan bir hayat süren, geceleri ise klavye başında hack yapan Thomas Anderson, ajanların elinden kıl payı kurtarılıp gerçek dünyaya getirildiğinde aslında büyük bir tiyatronun başrol oyuncusu olduğundan bihaberdi.

Kahin, Trinity'ye aşık olacağı kişinin seçilmiş kişi olacağını fısıldamıştı. Neo vurulup kalbinin durduğu o efsanevi 303 numaralı odada, Trinity’nin o yürek yakan "Ölemezsin, çünkü seni seviyorum" fırçasıyla ölümden döndü. İşte o an içindeki kodlar çözüldü. Artık yeşil kodları çıplak gözle görebilen, ajanın kurşunlarını havada durduran bir tanrı gibi uyanmıştı.

Ancak hesapta olmayan bir bela vardı: Ajan Smith. Neo ile girdiği dövüşten sonra silinmesi gerekirken kaynağa dönmeyen Smith, Neo'nun kodlarıyla karışarak her yere bulaşan bir bilgisayar virüsüne dönüştü. Zion'a doğru kazarak ilerleyen makineler kapıdayken, Neo Mimar ile o meşhur odada karşılaştı. Mimar ona iki kapı sundu: Ya geçmişteki seçilmişler gibi davranıp Zion'u sıfırlayacak ve 16 kadın 7 erkekle yeni bir şehir kuracaktı, ya da soldaki kapıyı seçip Trinity'yi kurtarmak pahasına sistemi komple çökertecekti.

Neo hiç tereddüt etmeden sol kapıyı seçti. Çünkü Kahin'in kusursuz satranç hamleleri tam olarak buraya çıkıyordu.

Bölüm 6: Devrim: "Bilmiyordum, Ama İnanmıştım"

Makineler şehrine doğru giden o ölüm kalım yolculuğunda Trinity trajik bir şekilde hayatını kaybetti. Neo ise makinelerin kalbine, yani Deus Ex Machina'nın huzuruna çıkıp hayatının teklifini yaptı: "Smith kontrolden çıktı, şehri ele geçiriyor. Bana bir şans verin, Smith'i yok edeyim; karşılığında Zion'u rahat bırakın." Makineler bu teklifi kabul etmek zorunda kaldı.

Neo son bir kez Matrix'e bağlandı. Artık her yeri ele geçirmiş olan Smith ile o efsanevi, binaların yıkıldığı, yağmurun altında geçen son düello başladı. Smith, Kahin'i de kopyaladığı için kazanacağından yüzde yüz emindi. Tam o sırada Smith, Neo'ya o tarihi cümleyi fısıldadı:

"Başlangıcı olan her şeyin bir de sonu vardır, Neo."

Bu, Kahin'in daha önce söylediği cümlenin tıpkısıydı! Smith aniden tuzağa düştüğünü fark etti. Kahin en başından beri bunu planlamıştı; Neo'nun makineler şehrine gitmesini, Smith'in kendisini kopyalamasına izin vermesini ve böylece Kaynak kodunun Smith'in içindeki tüm bozuk verileri temizlemesini sağlamıştı. Neo kendini feda etti, kodlar sıfırlandı ve insanlık ile makineler arasında nihayet kalıcı bir barış sağlandı.

Hikayenin sonunda Seraf, Kahin'e o efsanevi soruyu sordu:

"Her şeyi biliyor muydun?" Kahin, yüzde yüzlük bir yapay zekaya verilebilecek en felsefi cevabı yapıştırdı:

"Hayır... Bilmiyordum. Ama inanmıştım."